Khu di tích Bạch Đằng Giang - Bản hùng ca ba lần thủy chiến giữ yên bờ cõi
NSSC Hải PhòngĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Nằm cách trung tâm đô thị cảng khoảng hai mươi ki-lô-mét về phía đông bắc thuộc địa bàn Thủy Nguyên, khu di tích Bạch Đằng Giang hội tụ cảnh quan sơn thủy kỳ vĩ nơi dãy núi đá vôi Tràng Kênh soi bóng xuống dòng sông lịch sử. Tại đây, các công trình kiến trúc truyền thống từ Linh từ Tràng Kênh, Quảng trường Chiến Thắng đến bãi cọc Bạch Đằng mô phỏng cùng tôn vinh trí tuệ quân sự và khát vọng thái bình muôn thuở của dân tộc.
Vị thế địa chiến lược của khu di tích Bạch Đằng Giang
Trong lịch sử địa quân sự Việt Nam, cửa sông Bạch Đằng và vùng núi Tràng Kênh luôn giữ vị trí yết hầu bảo vệ vùng châu thổ sông Hồng và kinh thành Thăng Long trước các cuộc tiến công đường thủy từ biển Đông. Sự kết hợp giữa địa hình núi đá vôi hiểm trở và chế độ thủy triều biên độ lớn của khu di tích Bạch Đằng Giang đã kiến tạo nên một chiến trường tự nhiên độc nhất vô nhị.
Địa hình núi đá vôi Tràng Kênh bên ngã ba sông
Xét về vị trí địa lý tự nhiên, khu di tích Bạch Đằng Giang tọa lạc tại thôn Tràng Kênh, thị trấn Minh Đức, huyện Thủy Nguyên (nay thuộc thành phố Thủy Nguyên, Hải Phòng), nằm ngay tại mũi đất hiểm yếu nơi dòng sông Giá và sông Đá Bạc hợp lưu vào sông Bạch Đằng trước khi đổ ra cửa biển Nam Triệu. Bao bọc phía bắc và phía tây khu di tích là dãy núi đá vôi Tràng Kênh có tuổi địa chất Carbon – Permi hơn 250 triệu năm, nối liền với hệ thống núi đá vôi Đông Triều – Yên Tử và vịnh Hạ Long.
Dãy núi Tràng Kênh gồm hàng chục ngọn núi đá vôi vách dựng đứng cao từ 100 đến gần 200 mét, xen kẽ các hang động karst tự nhiên như hang Vua Lê, hang Đầu Gỗ và những thung lũng kín đáo. Từ đỉnh núi U Bò (nơi có mỏm đá Phượng Hoàng), tầm nhìn bao quát toàn bộ ngã ba sông Bạch Đằng, sông Đá Bạc, sông Giá và sông Chanh, biến Tràng Kênh thành đài chỉ huy tiền tiêu lý tưởng của quân dân Đại Việt qua nhiều triều đại. Lòng sông Bạch Đằng trước mặt khu di tích rộng hàng ki-lô-mét, sâu từ 8 đến 15 mét nhưng hai bên bờ có những dải đá ngầm và bãi lầy ngập mặn, chịu ảnh hưởng chế độ nhật triều thuần nhất với biên độ thủy triều chênh lệch tới 3,5 đến 4 mét mỗi ngày.
Trầm tích văn hóa tiền sử tại di chỉ Tràng Kênh
Không chỉ nổi tiếng với địa thế quân sự thời trung đại, vùng đất nơi khu di tích Bạch Đằng Giang tọa lạc còn là cái nôi cư trú và chế tác thủ công lớn của người Việt cổ. Ngay dưới chân dãy núi đá vôi Tràng Kênh, Viện Khảo cổ học Việt Nam đã khai quật di chỉ khảo cổ Tràng Kênh vào các năm 1969 – 1970 và thu thập hàng vạn hiện vật đá ngọc bích, thạch anh, mã não cùng hàng nghìn mũi khoan đá, bàn mài, vòng tay tinh xảo. Kết quả phân tích niên đại Carbon phóng xạ (C14) xác định di chỉ Tràng Kênh có niên đại khoảng 3.500 đến 4.000 năm cách ngày nay, đóng vai trò là đại công xưởng chế tác đồ trang sức bằng đá ngọc lớn bậc nhất khu vực Đông Nam Á thời đại Hùng Vương.
Sự hiện diện liên tục của con người từ công xưởng chế tác ngọc cổ Tràng Kênh đến truyền thống đúc đồng tại làng đúc đồng Mỹ Đồng lân cận trên đất Thủy Nguyên đã khẳng định sức sống văn hóa bản địa bền bỉ nơi cửa sông Bạch Đằng, tạo hậu phương vững chắc cho những chiến công giữ nước trong lịch sử dân tộc.
| Hạng mục và dấu mốc lịch sử | Thời gian và nhân vật trung tâm | Giá trị lịch sử và kiến trúc tại khu di tích Bạch Đằng Giang |
|---|---|---|
| Di chỉ văn hóa tiền sử | Khoảng 3.500 – 4.000 năm trước | Di chỉ khảo cổ Tràng Kênh – đại công xưởng chế tác ngọc thời đại Hùng Vương |
| Trận thủy chiến lần thứ nhất | Năm 938 – Đức Vương Ngô Quyền | Chấm dứt hơn 1.000 năm Bắc thuộc, mở ra kỷ nguyên độc lập tự chủ lâu dài |
| Trận thủy chiến lần thứ hai | Năm 981 – Hoàng đế Lê Đại Hành | Phá tan thủy quân Tống, bảo vệ vững chắc nền độc lập của quốc gia Đại Cồ Việt |
| Trận thủy chiến lần thứ ba | Năm 1288 – Quốc công Tiết chế Trần Quốc Tuấn | Đại thắng quân Nguyên Mông lần thứ ba, đỉnh cao nghệ thuật quân sự giữ nước |
| Quần thể kiến trúc đền từ | Khởi dựng và tôn tạo từ năm 2008 – 2016 | Gồm Đền thờ Ngô Quyền, Đền Tràng Kênh Vọng Đế, Linh từ Tràng Kênh và Trúc Lâm tự |
| Không gian tưởng niệm trên sông | Vùng mặt nước trước khu di tích | Cụm tượng đồng ba vị anh hùng tại Quảng trường Chiến Thắng và bãi cọc Bạch Đằng mô phỏng |
Ba cuộc thủy chiến gắn với khu di tích Bạch Đằng Giang
Trong lịch sử thế giới cũng như lịch sử Việt Nam, hiếm có một dòng sông nào lại ba lần ghi dấu những trận quyết chiến chiến lược quyết định vận mệnh quốc gia như dòng sông Bạch Đằng. Không gian khu di tích Bạch Đằng Giang được kiến tạo nhằm khắc ghi trọn vẹn ba mốc son chói lọi vào các năm 938, 981 và 1288.
Bước ngoặt độc lập năm 938 và cuộc giữ nước năm 981
Mốc son đầu tiên trên dòng sông lịch sử là trận chiến thắng Bạch Đằng năm 938 dưới sự lãnh đạo thiên tài của Tiền Ngô Vương Ngô Quyền. Mùa đông năm 938, khi đoàn chiến thuyền Nam Hán do Lưu Hoằng Thao chỉ huy vượt biển tiến vào cửa sông, Ngô Quyền đã vận dụng quy luật thủy triều để huy động quân dân đẵn gỗ lim, gỗ táu vạt nhọn đầu bịt sắt đóng thành trận địa cọc ngầm. Khi nước triều rút nhanh, quân dân ta từ các triền núi Tràng Kênh và các nhánh sông đồng loạt phản kích đánh tan hạm đội đối phương, chấm dứt hơn một thiên niên kỷ Bắc thuộc và mở ra kỷ nguyên độc lập tự chủ lâu dài. Chiến công của Đức Vương Ngô Quyền được nhân dân Hải Phòng phụng thờ tại di tích quốc gia đặc biệt đình Hàng Kênh và tại đền thờ Ngài bên bờ sông Bạch Đằng.
Hơn bốn thập kỷ sau, vào mùa xuân năm Tân Tỵ (năm 981), dòng sông Bạch Đằng lại dậy sóng dưới sự chỉ huy của Hoàng đế vua Lê Đại Hành (Lê Hoàn). Trước cuộc tiến công đường thủy của quân Tống vào cửa ngõ Đại Cồ Việt, vua Lê Đại Hành đã lập đại bản doanh tại vùng núi đá vôi Tràng Kênh, kế thừa kế sách đóng cọc ngăn sông để tổ chức trận quyết chiến ngày 28 tháng 4 năm 981, giữ vững nền độc lập của nhà nước Đại Cồ Việt.

Đại thắng năm 1288 và nghệ thuật lập trận địa cọc
Đỉnh cao của nghệ thuật thủy chiến Đại Việt là trận chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 diễn ra ngày mùng 8 tháng Ba năm Mậu Tý (9 tháng 4 năm 1288) dưới sự thống lĩnh của Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn cùng hai vua Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông. Để chặn đường rút ra biển của đạo binh thuyền hơn 600 chiếc do Ô Mã Nhi và Phàn Tiếp chỉ huy, quân dân nhà Trần đã bí mật đóng hàng vạn cọc gỗ xuống các cửa lạch ven sông. Những phát hiện khảo cổ học tại Quảng Yên cùng phát hiện tại bãi cọc Bạch Đằng Cao Quỳ và bãi cọc Đầm Thượng trên đất Thủy Nguyên (Hải Phòng) năm 2019 – 2020 đã cung cấp bằng chứng xác thực về quy mô chiến trường năm 1288.
Điểm sáng ngời trong truyền thống lịch sử tại Bạch Đằng Giang là sau mỗi chiến thắng bảo vệ chủ quyền, các vương triều Ngô, Tiền Lê và Trần đều chủ động cử sứ giả giảng hòa, trao trả tù binh và khép lại chiến tranh để mở ra nền thái bình muôn thuở cho muôn dân, đúng như lời tổng kết của Thái sư Trần Quang Khải là "Thái bình tu trí lực, vạn cổ thử giang sơn".
Quy hoạch kiến trúc tâm linh tại khu di tích Bạch Đằng Giang
Được khởi dựng và mở rộng quy mô từ năm 2008 trên diện tích hàng chục héc-ta ven sông, khu di tích Bạch Đằng Giang mang dáng dấp một quần thể kiến trúc văn hóa – tâm linh truyền thống bề thế. Các công trình được bố cục hài hòa theo thế núi thế sông, kết nối mạch nguồn lịch sử từ thời dựng nước đến thời đại Hồ Chí Minh.
Hệ thống đền từ phụng thờ các bậc anh hùng dân tộc
Trục kiến trúc cốt lõi của khu di tích Bạch Đằng Giang là hệ thống các ngôi đền thờ cổ kính xây dựng theo lối kiến trúc gỗ và đá truyền thống Việt Nam, tựa lưng vào vách núi đá vôi Tràng Kênh và hướng mặt ra dòng sông Bạch Đằng. Mở đầu là Đền thờ Đức Vương Ngô Quyền tôn trí pho tượng đồng Ngô Vương Quyền uy phong cùng các bức phù điêu tái hiện cảnh quân dân đẵn gỗ đóng cọc năm 938. Tiếp nối ven chân núi là Đền Tràng Kênh Vọng Đế thờ Hoàng đế Lê Đại Hành, gắn với sự kiện mùa xuân năm 981 khi nhà vua đứng trên mỏm núi đá Tràng Kênh quan sát thế trận và chỉ huy quân sĩ.
Nằm ở vị trí trung tâm trang nghiêm của dải núi là Linh từ Tràng Kênh (Đền thờ Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn), xây dựng trên nền ngôi miếu cổ từ thời nhà Trần để tưởng niệm vị thống soái tối cao của chiến thắng Bạch Đằng năm 1288. Cạnh đó là Đền thờ Thánh Mẫu và Đền thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh thiết kế theo hình tượng hoa sen thanh cao, khắc ghi lời dạy của Bác Hồ về truyền thống giữ gìn bờ biển tươi đẹp của Tổ quốc.

Quảng trường Chiến Thắng, bãi cọc và Trúc Lâm tự
Điểm nhấn không gian ấn tượng nhất tại khu di tích Bạch Đằng Giang là Quảng trường Chiến Thắng rộng hơn 2.000 mét vuông vươn hẳn ra sát mép nước ngã ba sông Bạch Đằng và lát bằng đá tự nhiên nguyên khối. Sừng sững giữa quảng trường là cụm tượng đài bằng đồng nguyên khối cao 11 mét khắc họa hình ảnh ba vị anh hùng dân tộc Ngô Quyền, Lê Đại Hành và Trần Quốc Tuấn đứng hiên ngang hướng ra dòng sông lịch sử. Ngay dưới mặt nước sông bao quanh ba phía quảng trường là hệ thống bãi cọc Bạch Đằng mô phỏng gồm hàng trăm cây cọc lớn vạt nhọn đầu nhô lên khỏi mặt sóng, giúp người xem hình dung trực quan về nghệ thuật lợi dụng địa hình và thủy triều của tổ tiên.
Phía trước lối vào quảng trường là vườn cuội cổ và công trình Trụ Chiến Thắng tạc từ khối đá hồng ngọc nguyên khối cao 5,5 mét, nặng khoảng 100 tấn khắc bài văn bia tổng kết hào khí Bạch Đằng Giang. Ngoài ra, trên sườn núi Tràng Kênh còn có ngôi chùa Trúc Lâm tự Tràng Kênh mang kiến trúc Phật giáo thời Trần với ngôi Chùa Đồng thu nhỏ mô phỏng Chùa Đồng Yên Tử cùng Nhà bảo tàng trưng bày hiện vật cọc gỗ cổ và sa bàn các trận thủy chiến.
- Không gian đền thờ: Gồm Đền thờ Đức Vương Ngô Quyền, Đền Tràng Kênh Vọng Đế, Linh từ Tràng Kênh, Đền thờ Mẫu và Đền thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh.
- Không gian quảng trường ven sông: Quảng trường Chiến Thắng lát đá nguyên khối đặt tượng đồng ba vị anh hùng dân tộc kết hợp bãi cọc Bạch Đằng mô phỏng dưới lòng sông.
- Công trình văn bia và Phật giáo: Trụ Chiến Thắng bằng đá hồng ngọc nguyên khối nặng 100 tấn, vườn cuội cổ và ngôi chùa Trúc Lâm tự Tràng Kênh.
- Bảo tàng chuyên đề: Trưng bày hiện vật gốc từ di chỉ khảo cổ Tràng Kênh, hiện vật cọc gỗ Bạch Đằng và sơ đồ diễn biến ba trận thủy chiến lịch sử.
Giá trị văn hóa và bảo tồn khu di tích Bạch Đằng Giang
Không chỉ là một công trình kiến trúc tưởng niệm lịch sử, khu di tích Bạch Đằng Giang còn trở thành hình mẫu tiêu biểu về nếp sống văn hóa tâm linh văn minh và địa chỉ giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ người Việt. Công tác bảo tồn di sản tại đây gắn kết chặt chẽ giữa cảnh quan trên mặt đất với các tầng di chỉ khảo cổ dưới lòng đất.
Nếp văn hóa văn minh và lễ hội truyền thống hằng năm
Một trong những nét đẹp văn hóa làm nên uy tín sâu rộng của khu di tích Bạch Đằng Giang là việc duy trì nghiêm ngặt mô hình quản lý văn minh văn hóa thanh tịnh: không thu phí tham quan hay gửi phương tiện, không có hàng quán buôn bán trong khuôn viên đền từ, không chèo kéo du khách và không xả rác thải gây ô nhiễm cảnh quan bên bờ sông. Hằng năm, tại khu di tích diễn ra hai kỳ lễ hội truyền thống lớn vào tháng Ba âm lịch (trọng tâm là ngày mùng 8 tháng Ba kỷ niệm đại thắng Bạch Đằng năm 1288) và tháng Tám âm lịch với các nghi thức tế lễ cổ truyền, lễ rước bộ và dâng hương tại Quảng trường Chiến Thắng thu hút đông đảo nhân dân và thế hệ trẻ về tìm hiểu lịch sử.
Kết nối mạch nguồn khảo cổ và khát vọng hòa bình
Với những giá trị lịch sử, văn hóa và khảo cổ học đặc biệt quan trọng, ngày 2 tháng 1 năm 2021, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức trao bằng xếp hạng Di tích lịch sử cấp Quốc gia cho khu di tích Bạch Đằng Giang. Sự kiện này mở ra giai đoạn mới trong việc quy hoạch bảo tồn tổng thể không gian văn hóa Bạch Đằng trên địa bàn Thủy Nguyên, kết nối khu di tích Tràng Kênh với khu bảo tồn bãi cọc Cao Quỳ, bãi cọc Đầm Thượng cùng hệ thống đình đền cổ dọc đôi bờ sông Đá Bạc – Bạch Đằng. Dòng sông Bạch Đằng từ chiến trường bảo vệ Tổ quốc trong quá khứ nay đã vươn mình trở thành dòng sông giao thương kinh tế, kết nối hữu nghị và hợp tác quốc tế của thành phố Cảng.
Khép lại bức tranh tổng quan về miền đất địa linh nhân kiệt bên dòng sông lịch sử, khu di tích Bạch Đằng Giang mãi là biểu tượng sáng ngời của trí tuệ quân sự, sức mạnh đại đoàn kết và chủ nghĩa yêu chuộng hòa bình của dân tộc Việt Nam. Để tiếp tục khám phá hệ thống hồ sơ bách khoa chuẩn xác về các di tích lịch sử, danh nhân văn hóa và bản sắc địa phương, độc giả có thể tra cứu trực tiếp trên chuyên trang Hải Phòng NSSC.
NSSC Hải Phòng
haiphong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hải Phòng.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Hải Phòng.
Bài liên quan
Khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc - Miền di sản thế giới hội tụ hào khí Đông A
Khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc là Di sản Văn hóa Thế giới UNESCO, nơi giao thoa giữa Thiền phái Trúc Lâm, hào khí Vạn Kiếp và cuộc đời danh nhân Nguyễn Trãi.
Văn miếu Mao Điền - Quần thể di tích quốc gia đặc biệt tôn vinh hơn sáu trăm tiến sĩ Nho học xứ Đông
Văn miếu Mao Điền tại huyện Cẩm Giàng là văn miếu lớn thứ hai Việt Nam, nơi tôn vinh Đức Thánh Khổng Tử, tám bậc đại danh nhân và 637 vị tiến sĩ xứ Đông.
Đền Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm - Quần thể di tích quốc gia đặc biệt tôn vinh bậc đại trí thức thời Mạc tại Vĩnh Bảo
Đền Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm tại làng Trung Am, huyện Vĩnh Bảo là Di tích quốc gia đặc biệt lưu giữ am Bạch Vân, quán Trung Tân và tháp Bút Kình Thiên.



