Bỏ qua đến nội dung

Làng tạc tượng Bảo Hà - Hồn cốt điêu khắc gỗ và rối cổ đất Vĩnh Bảo

Khởi nguồn từ thế kỷ mười lăm bên dòng sông Hóa thuộc xã Đồng Minh, huyện Vĩnh Bảo, làng tạc tượng Bảo Hà nổi danh khắp vùng châu thổ Bắc Bộ với nghệ thuật chạm khắc tượng Phật, tượng thờ bằng gỗ mít sơn son thếp vàng cùng phường múa rối cổ truyền gắn liền công đức tổ nghề Nguyễn Công Huệ.

NSSC Hải PhòngĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Không gian xưởng mộc chạm khắc tượng Phật bằng gỗ mít tại làng tạc tượng Bảo Hà Vĩnh Bảo

Men theo những con đường rợp bóng cây cổ thụ về vùng đất cổ Linh Động nơi hạ lưu sông Thái Bình thuộc thành phố Hải Phòng, du khách sẽ bắt gặp nhịp đục chạm trầm hùng ngân vang từ những nếp xưởng mộc gia truyền của làng tạc tượng Bảo Hà suốt hơn năm trăm năm qua. Từ những thớ gỗ mộc mạc của miền quê đồng bằng, đôi bàn tay tài hoa của các thế hệ nghệ nhân nơi đây đã thổi hồn vào hàng vạn pho tượng pháp uy nghiêm và những quân trò rối cổ sinh động.

Cội nguồn lịch sử hơn năm thế kỷ của làng tạc tượng Bảo Hà

Dòng chảy lịch sử hơn nửa thiên niên kỷ của làng tạc tượng Bảo Hà gắn liền với truyền thống văn hiến của vùng đất Vĩnh Bảo phía nam Hải Phòng. Không chỉ lưu giữ ký ức mở đất thời Trần – Lê, miền quê ven sông Hóa còn là cái nôi điêu khắc tượng thờ Phật giáo và tín ngưỡng dân gian lâu đời vùng đồng bằng sông Hồng.

Công đức truyền nghề của tổ sư Nguyễn Công Huệ

Theo thần phả địa phương, xã Đồng Minh xưa có tên là trang Linh Động, nằm gần quê hương danh nhân Nguyễn Bỉnh Khiêm cùng quần thể đền Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm uy nghiêm. Đầu thế kỷ mười lăm, trước khi nghĩa quân Lam Sơn do vua Lê Thái Tổ lãnh đạo giải phóng đất nước, người con trang Linh Động là cụ tổ nghề Nguyễn Công Huệ bị bắt sang phương Bắc làm lao dịch.

Trong những năm tháng nơi xứ người, cụ tổ nghề Nguyễn Công Huệ đã học hỏi kỹ thuật điêu khắc tượng gỗ, pha chế sơn mài và làm con rối máy. Khi trở về quê hương, ông truyền dạy nghề tạc tượng Phật, tượng thánh và làm quân trò rối cho dân làng. Sau khi ông qua đời ngày mười tám tháng Sáu âm lịch năm 1484, dân làng tôn ông làm Tiên sư, rước bài vị cùng pho tượng chân dung do chính ông tự tạc vào phối thờ trong miếu Bảo Hà.

Danh tiếng các bậc nghệ nhân kinh kỳ thuở trước

Từ nền móng Tiên sư truyền lại, làng tạc tượng Bảo Hà phát triển thành trung tâm điêu khắc gỗ danh tiếng khắp xứ Đông. Dưới triều Lê trung hưng và triều Nguyễn, nhiều thợ cả xuất chúng của làng được triệu về kinh đô Hoàng thành Thăng Long và Phú Xuân chế tác tượng thờ, long ngai trong cung điện, được ban sắc phong hàm tước cao quý.

Tiêu biểu nhất đầu thế kỷ mười tám là hai cha con nghệ nhân Hoàng Đình Úc và Tô Phú Vượng. Theo văn bia cổ, cụ Hoàng Đình Úc cùng con trai đã đem tài nghệ đục chạm thượng thừa lên kinh thành tạc tượng Phật, được triều đình phong tước Quận công. Cùng với các làng nghề mộc như làng chạm khắc gỗ Đông Giao, hiệp thợ Bảo Hà đã in đậm dấu ấn tài hoa trên hệ thống tượng pháp tại chùa Dư Hàng và các mảng chạm gỗ nơi đình Hàng Kênh cổ kính.

Giai đoạn lịch sửDấu ấn tiêu biểu tại làng nghềGiá trị di sản lưu truyền
Thế kỷ XV – Tổ nghề Nguyễn Công HuệHọc nghề tạc tượng, làm sơn và con rối rồi truyền dạy cho dân làngĐặt nền móng cho nghề điêu khắc tượng thờ và múa rối Bảo Hà
Năm 1484 (18 tháng 6 âm lịch)Tiên sư Nguyễn Công Huệ viên tịch, để lại pho tượng chân dung tự tạcXác lập ngày giỗ Tổ nghề và tín ngưỡng thờ Tổ tại miếu Bảo Hà
Thế kỷ XVIII – Hoàng Đình ÚcCha con nghệ nhân được triệu về kinh đô tạc tượng Phật, phong Quận côngKhẳng định trình độ điêu khắc gỗ bậc thầy của thợ Bảo Hà
Năm 1991 đến đương đạiMiếu Bảo Hà được xếp hạng Di tích quốc gia, bảo tồn làng nghề cổKết nối không gian làng nghề với du lịch di sản Vĩnh Bảo
Nghệ nhân làng tạc tượng Bảo Hà đục chạm pho tượng Phật bằng gỗ mít trong xưởng mộc truyền thống
Nghệ nhân làng tạc tượng Bảo Hà đục chạm pho tượng Phật bằng gỗ mít trong xưởng mộc truyền thống

Nghệ thuật chế tác tượng gỗ mít tại làng tạc tượng Bảo Hà

Sức cuốn hút của những tác phẩm từ làng tạc tượng Bảo Hà nằm ở quy trình chế tác thủ công nghiêm cẩn, kết hợp giữa tri thức chọn gỗ tự nhiên với quy chuẩn tạo hình Phật giáo và mỹ thuật dân gian Việt Nam. Mỗi pho tượng là kết quả của hàng chục công đoạn từ phạt mộc tạo cốt đến làm vóc sơn ta và thếp vàng.

Tuyển chọn gỗ mít lõi và kỹ pháp phạt mộc

Để tạo nên những pho tượng thờ bền bỉ hàng trăm năm không mối mọt, người thợ Bảo Hà luôn tuyển chọn nguồn gỗ mít lõi già tuổi. Trong tâm thức người Việt, cây mít tượng trưng cho sự sinh sôi, còn phần gỗ mít lõi có thớ mịn dẻo, sắc vàng ấm, mùi thơm dịu, ít cong vênh và rất ăn đục, giúp nghệ nhân dễ dàng thể hiện những chi tiết chạm lộng hay đường nét diện tượng mềm mại.

Sau khi phơi sấy gỗ tự nhiên, người thợ cả tiến hành phạt mộc và phác thảo tỷ lệ hình khối theo nhân tướng học nhà Phật. Tạc tượng đòi hỏi sự chuẩn xác về tỷ lệ diện tượng, ánh mắt, nụ cười từ bi của chư Phật hay vẻ uy nghiêm của các vị Thánh, Tổ. Bằng bộ dụng cụ hàng chục chiếc đục bạt, đục móng, đục vũm, đục tỉa, nghệ nhân tuần tự bạt phôi, tạo dáng thế ngồi hoặc đứng, tách nếp y phục mềm mại rồi gọt tỉa ngũ quan, bàn tay bắt ấn và đài sen.

Bí quyết làm vóc sơn ta và thếp vàng quỳ

Nếu kỹ pháp đục chạm tạo nên cốt cách hình thể thì kỹ nghệ sơn son thếp vàng cổ truyền chính là lớp áo tâm linh tôn vinh vẻ trang nghiêm cho pho tượng Bảo Hà. Sau khi hoàn tất phần mộc và chà nhám nhẵn mịn, pho tượng chuyển sang quy trình làm vóc với nhựa cây sơn ta tự nhiên kết hợp đất phù sa lọc mịn, bột đá, mùn cưa mịn và vải màn.

Người thợ thực hiện hơn mười nước sơn lót, bó hom, gắn vải, mài phẳng bằng đá mài với nước rồi phủ sơn cánh gián hoặc sơn then trong buồng ủ kín gió. Khi bề mặt vóc sơn đạt độ bóng mịn và lớp sơn cầm vừa tới độ dính, nghệ nhân bắt đầu thếp những lá vàng quỳ mỏng tang lên bề mặt tượng. Toàn bộ thao tác khơi nét, phủ hoàng kim trong quy trình sơn son thếp vàng đều thực hiện trong phòng lặng gió, giúp sắc vàng thẩm thấu sâu vào lớp sơn ta.

  • Nguyên liệu cốt gỗ: Tuyển chọn gỗ mít lõi già đanh, thớ mịn, dẻo dai và mang ý nghĩa tâm linh cao quý.
  • Chuẩn mực tạo hình: Tuân thủ tỷ lệ khuôn thước cổ truyền, đặc tả thần thái diện tượng từ bi hoặc uy dũng.
  • Kỹ thuật làm vóc sơn ta: Trải qua nhiều công đoạn hom vóc, bó vải, mài nước và ủ nhựa sơn ta bảo vệ cốt gỗ.
  • Hoàn thiện thếp vàng: Nghệ thuật sơn son thếp vàng thủ công tạo độ sâu thị giác và sắc vàng trầm mặc nơi tam bảo.

Di sản miếu cổ và con rối ở làng tạc tượng Bảo Hà

Không dừng lại ở những xưởng chạm khắc tượng thờ, bản sắc văn hóa của làng tạc tượng Bảo Hà còn kết tinh tại quần thể di tích tâm linh giữa làng và nghệ thuật diễn xướng con rối gỗ. Sự giao thoa giữa kiến trúc tín ngưỡng, cơ khí mộc cổ truyền và trình diễn dân gian đã tạo nên sức hấp dẫn riêng cho vùng đất Đồng Minh.

Pho tượng chuyển động độc bản trong miếu Bảo Hà

Tọa lạc giữa trung tâm làng nghề là cụm di tích cấp quốc gia miếu Bảo Hà (Miếu Cả), khởi dựng thời Cảnh Hưng thế kỷ mười tám và trùng tu thời Nguyễn theo bố cục chữ Đinh chạm khắc tứ linh tinh xảo. Ngôi miếu phụng thờ Thành hoàng làng Đức Linh Lang Đại Vương – vị tướng thời Trần có công chống ngoại xâm bảo vệ giang sơn, đồng thời phối thờ Tiên sư Nguyễn Công Huệ.

Bảo vật độc đáo nhất trong hậu cung miếu Bảo Hà là pho tượng đứng ngồi Bảo Hà khắc họa hình tượng Đức Linh Lang Đại Vương. Pho tượng tạc bằng gỗ mít lõi cao khoảng 1,8 mét khi đứng và gần 1,4 mét khi ngồi, đặt trong khám thờ khép kín. Nhờ hệ thống khớp nối cơ học bằng gỗ ở cổ, vai, khuỷu tay, hông, đầu gối cùng dây tời ẩn dưới bệ tượng, vào dịp đại lễ khi mở cửa khám thờ, pho tượng đứng ngồi Bảo Hà từ từ vươn mình đứng dậy uy nghi đón nhận lễ bái; khi cửa khám khép lại, pho tượng nhẹ nhàng hạ khớp ngồi xuống ngai vàng. Trong miếu còn lưu giữ pho tượng gỗ chân dung tổ nghề Nguyễn Công Huệ cao 0,88 mét với gương mặt phúc hậu.

Các pho tượng thờ sơn son thếp vàng và quân trò rối gỗ tinh xảo của làng tạc tượng Bảo Hà
Các pho tượng thờ sơn son thếp vàng và quân trò rối gỗ tinh xảo của làng tạc tượng Bảo Hà

Sức sống phường múa rối cạn và rối nước cổ

Từ kỹ nghệ chế tác tượng gỗ chuyển động do Tiên sư truyền dạy, cư dân địa phương đã duy trì bộ môn múa rối cạn Bảo Hà kết hợp múa rối nước đặc sắc. Cùng với hai phường rối nước trứ danh huyện Vĩnh Bảo là làng múa rối nước Thanh Hải và làng múa rối nước Hồng Phong, nghệ thuật con rối Bảo Hà đã làm nên diện mạo văn hóa dân gian trù phú ven sông Thái Bình.

Điểm khác biệt của múa rối cạn Bảo Hà là các quân trò đều do nghệ nhân tạc tượng đục đẽo từ gỗ mít, gỗ sung nhẹ bền, phủ sơn ta bóng đẹp với hệ thống dây rút và que điều khiển giúp con rối chớp mắt, múa quạt, đánh đàn hay đấu vật nhịp nhàng. Trong các tích trò cổ như Tễu giáo trò, Vinh quy bái tổ hay Trưng Vương khởi nghĩa, lời hát chèo mượt mà hòa quyện cùng chuyển động của con rối gỗ đã phản ánh tâm hồn lạc quan và khát vọng thái bình của cư dân nông nghiệp.

Di sản văn hóa tại Bảo HàĐặc điểm cấu tạo và nghệ thuậtÝ nghĩa lịch sử – tâm linh
Miếu Bảo Hà (Di tích quốc gia)Kiến trúc gỗ chữ Đinh chạm khắc rồng phượng thời Lê – NguyễnTrung tâm tín ngưỡng thờ Thành hoàng và Tổ nghề
Tượng đứng ngồi Đức Linh LangPho tượng gỗ mít có khớp nối cơ khí tự động đứng lên, ngồi xuốngĐỉnh cao kỹ thuật cơ học mộc kết hợp điêu khắc tượng thờ
Tượng chân dung Tổ nghềPho tượng gỗ sơn thếp cao 0,88m tương truyền do Tổ nghề tự tạcBảo vật kết nối các thế hệ nghệ nhân với nguồn cội
Nghệ thuật múa rối cạn Bảo HàQuân trò gỗ điều khiển bằng que và dây rút kết hợp hát chèoDi sản phi vật thể tôn vinh tài nghệ tạo hình và diễn xướng

Bảo tồn mạch nguồn di sản của làng tạc tượng Bảo Hà

Trải qua hơn năm thế kỷ thăng trầm, làng tạc tượng Bảo Hà vẫn giữ vững ngọn lửa nghề cha ông truyền lại, trở thành biểu tượng văn hóa tiêu biểu của vùng đất Vĩnh Bảo. Sự gắn kết giữa không gian lễ hội tâm linh và kỹ nghệ điêu khắc gia truyền đã giúp làng nghề vươn mình mạnh mẽ.

Lễ hội truyền thống tháng Ba tri ân tiền hiền

Hằng năm, để tưởng nhớ công đức Đức Linh Lang Đại Vương và tổ nghề Nguyễn Công Huệ, người dân xã Đồng Minh lại trở về miếu Bảo Hà trẩy hội từ ngày mười đến mười lăm tháng Ba âm lịch và lễ giỗ Tổ nghề ngày mười tám tháng Sáu âm lịch. Phần lễ cử hành trang nghiêm với nghi thức rước kiệu, tế lễ và mở cửa khám thờ chiêm bái pho tượng đứng ngồi Bảo Hà linh thiêng.

Phần hội diễn ra sôi nổi với các màn trình diễn múa rối cạn Bảo Hà, múa rối nước, hát chèo sân đình cùng hội thi tạc tượng. Giữa không gian hội xuân ấm áp, du khách về chiêm bái di tích còn được thưởng thức hương vị sản vật bản địa thuốc lào Vĩnh Bảo và lắng nghe chuyện truyền kỳ về cụ Hoàng Đình Úc.

Tiếp nối tinh hoa điêu khắc gỗ giữa đời sống mới

Ngày nay, làng tạc tượng Bảo Hà quy tụ hàng trăm hộ làm nghề với nhiều Nghệ nhân Ưu tú, Nghệ nhân Nhân dân đang ngày đêm sáng tạo. Không chỉ giữ vai trò chủ lực trong trùng tu, phục chế tượng cổ cho các di tích khắp cả nước, thế hệ nghệ nhân trẻ còn sáng tác nhiều dòng tượng mỹ thuật tinh xảo, đưa làng nghề kết nối với tuyến du lịch tâm linh Vĩnh Bảo. Đồng hành cùng sứ mệnh số hóa di sản văn hiến địa phương, hệ thống cổng thông tin Hải Phòng NSSC lưu trữ đầy đủ các tư liệu chính sử, kiến trúc và kỹ nghệ chế tác của làng nghề nhằm phục vụ độc giả.

Khép lại hành trình khám phá miền quê cổ Linh Động bên dòng sông Hóa hiền hòa, làng tạc tượng Bảo Hà hiện lên như bảo tàng sống động của nghệ thuật điêu khắc gỗ mít và kỹ nghệ sơn son thếp vàng cổ truyền Việt Nam. Tiếng đục chạm cần mẫn vang lên mỗi ngày từ những nếp nhà ven miếu cổ mãi nối dài mạch nguồn sáng tạo hơn năm trăm năm của tổ nghề Nguyễn Công Huệ trên đất Hải Phòng.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hải Phòng

haiphong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hải Phòng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Hải Phòng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất