Làng chạm khắc gỗ Đông Giao - Hồn cốt điêu khắc mộc hơn ba thế kỷ
NSSC Hải PhòngĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Nằm giữa vùng đất văn hiến Cẩm Giàng giàu truyền thống khoa bảng, làng chạm khắc gỗ Đông Giao từ lâu đã nổi danh khắp vùng đồng bằng Bắc Bộ với nghệ thuật đục chạm đồ thờ và điêu khắc tượng gỗ mỹ nghệ tinh xảo. Trải qua hơn ba thế kỷ lưu truyền bí quyết mũi đục, người thợ nơi đây vẫn bền bỉ thổi hồn vào từng thớ gỗ vô tri để tạo nên những tác phẩm điêu khắc sống động.
Lịch sử hơn ba thế kỷ của làng chạm khắc gỗ Đông Giao
Quá trình hình thành và phát triển của làng chạm khắc gỗ Đông Giao tại xã Lương Điền, huyện Cẩm Giàng gắn liền với truyền thống tôn tạo đình chùa, văn miếu và các công trình kiến trúc gỗ cổ truyền xứ Đông. Từ một làng nông nghiệp ven đường thiên lý xưa, Đông Giao đã vươn lên trở thành cái nôi điêu khắc mộc mỹ nghệ trứ danh được sử sách ghi nhận.
Công đức tiền nhân và câu thơ cổ truyền
Theo thần tích, gia phả các dòng họ lớn tại thôn Đông Giao cùng sách Hải Dương phong vật khúc khảo thích của học giả Trần Đạm Trai biên soạn đầu thế kỷ mười chín, nghề mộc chạm khắc tại làng khởi nguồn từ giữa thế kỷ mười bảy dưới triều Lê Trung Hưng. Những bậc tiền nhân họ Vũ tại làng vốn có đôi bàn tay khéo léo và tư duy tạo hình sắc sảo đã đi khắp các vùng kinh kỳ học hỏi rồi truyền dạy nghề chạm gỗ cho dân làng. Tài nghệ điêu luyện của người thợ Cẩm Giàng xưa từng được ngợi ca qua hai câu thơ cổ là Vẩy mũi chàng nên hình long phượng, Thợ Đông Giao mẫu dạng đâu hơn.
Nằm gần hai di tích lịch sử văn hóa trọng điểm của vùng Cẩm Giàng là Văn miếu Mao Điền – nơi tôn vinh đạo học xứ Đông gắn với tên tuổi nữ tiến sĩ Nguyễn Thị Duệ – và đền Xưa Cẩm Giàng thờ đại danh y Tuệ Tĩnh, các hiệp thợ Đông Giao qua nhiều thế hệ đã trực tiếp tham gia chế tác, trùng tu hệ thống hoành phi, câu đối, khám thờ, cửa võng cho hàng trăm ngôi đình, đền, chùa cổ. Ngay tại ngôi đình Đông Giao khởi dựng từ thế kỷ mười tám ở trung tâm làng, đến nay vẫn bảo tồn nguyên vẹn nhiều cổ vật gỗ chạm trổ công phu như đôi long mã, kiệu bát cống và các bức cốn mê chạm rồng phượng.
Hiệp thợ làng nghề và kiến trúc cung đình
Không chỉ khẳng định danh tiếng tại vùng châu thổ sông Hồng cùng các trung tâm mộc cổ truyền như làng gỗ mỹ nghệ Đồng Kỵ ở Kinh Bắc hay truyền thống điêu khắc cửa biển tại đình Hàng Kênh, tài hoa của nghệ nhân làng chạm khắc gỗ Đông Giao còn in đậm dấu ấn tại các công trình kiến trúc cung đình. Dưới triều Nguyễn vào thế kỷ mười chín, triều đình đã nhiều lần trưng tập những hiệp thợ mộc giỏi nhất của làng Đông Giao vào kinh đô Phú Xuân để tham gia kiến thiết cung điện, thái miếu và hệ thống lăng tẩm hoàng gia, nơi diễn ra các đại lễ như lễ tế Xã Tắc cố đô Huế.
Nhiều người thợ Đông Giao sau khi hoàn thành công việc tạo tác tại kinh đô đã ở lại lập nghiệp bên bờ sông Hương, hình thành nên xóm thợ mộc Đông Tiến lưu giữ nghề chạm gỗ quê hương giữa lòng đất Cố đô. Sự giao thoa giữa phong cách chạm khắc khỏe khoắn của vùng đồng bằng Bắc Bộ với nét cầu kỳ, chuẩn mực của mỹ thuật cung đình đã làm giàu thêm kho tàng kỹ pháp điêu khắc gỗ của làng nghề Cẩm Giàng.
| Cột mốc và không gian lịch sử | Dấu ấn phát triển của nghề mộc Đông Giao | Giá trị di sản văn hóa lưu truyền |
|---|---|---|
| Thế kỷ XVII thời Lê Trung Hưng | Các bậc tiền nhân họ Vũ khởi dựng và truyền dạy nghề chạm gỗ | Đặt nền móng cho trung tâm điêu khắc gỗ mỹ nghệ lớn của xứ Đông |
| Thế kỷ XVIII tại đình Đông Giao | Chế tác hệ thống vì kèo, cốn mê, khám thờ và đôi long mã gỗ cổ | Lưu giữ bảo tàng sống về kỹ thuật chạm bong kênh cổ truyền |
| Thế kỷ XIX dưới triều Nguyễn | Triều đình trưng tập hiệp thợ Đông Giao vào kiến thiết kinh thành Huế | Kết hợp tinh hoa chạm khắc dân gian Bắc Bộ với mỹ thuật cung đình |
| Thế kỷ XX đến đương đại | Phát triển mạnh dòng tượng gỗ phong thủy và điêu khắc gốc cây | Khẳng định vị thế làng nghề truyền thống tiêu biểu vùng duyên hải |
Tuyển chọn nguyên liệu và kỹ pháp của làng chạm khắc gỗ Đông Giao
Để tạo ra những tác phẩm điêu khắc có tuổi thọ hàng trăm năm không cong vênh hay mối mọt, nghệ nhân làng chạm khắc gỗ Đông Giao tuân thủ quy tắc nghiêm ngặt từ khâu thẩm định thớ gỗ tự nhiên cho đến việc vận dụng linh hoạt hàng chục loại đục thép chuyên dụng. Mỗi nhát chạm đều đòi hỏi sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa nhãn quan không gian ba chiều và lực cổ tay chính xác.
Tuyển chọn gỗ quý và nhìn thế gỗ lũa
Nguyên liệu chế tác tại Đông Giao vốn là các loại gỗ quý có thớ mịn, vân đẹp, độ cứng cao và hương thơm tự nhiên như gỗ trắc, gỗ mun, gỗ hương, gỗ gụ, gỗ cẩm lai, gỗ mít hay gỗ ngọc am. Với dòng đồ thờ tâm linh như tượng Phật, ngai thờ, bài vị, người thợ ưu tiên chọn lõi gỗ mít già hoặc gỗ vàng tâm có thớ dẻo, ít nứt nẻ và giữ lớp sơn thếp bền bỉ qua thời gian.
Đặc biệt, bản lĩnh sáng tạo độc đáo làm nên thương hiệu riêng của làng chạm khắc gỗ Đông Giao là nghệ thuật chạm khắc gốc cây và gỗ lũa tự nhiên. Trước những gốc cây cổ thụ, rễ cây xù xì với hình thù kỳ dị mà thiên nhiên kiến tạo qua hàng trăm năm, người nghệ nhân dành nhiều ngày quan sát chiều hướng uốn lượn của từng mắt gỗ, thớ rễ để phác thảo ý tưởng trong đầu. Từ thế gỗ tự nhiên ấy, người thợ khéo léo giữ lại vẻ đẹp nguyên sơ của vỏ lũa, chỉ đục tỉa những điểm nhấn thần thái để biến khúc rễ vô tri thành pho tượng Đạt Ma, tượng La Hán hay đàn tùng hạc sống động.

Kỹ thuật chạm lộng, chạm kênh bong và truyền thần
Bộ đồ nghề thủ công của người thợ mộc Đông Giao gồm từ ba mươi đến năm mươi chiếc đục lớn nhỏ khác nhau như đục bạt, đục vũm, đục móng, đục tỉa, đục xén và chiếc chàng vẩy mũi nhọn. Quy trình chế tác một pho tượng gỗ hay bức tranh chạm khắc trải qua năm công đoạn chuẩn mực gồm chọn gỗ phác dáng, đục phá tạo khối sơ bộ, đục chi tiết tạo đường nét, gọt nạo làm nhẵn và đánh giáp hoàn thiện bề mặt.
Trong đó, đỉnh cao kỹ nghệ của làng chạm khắc gỗ Đông Giao thể hiện qua kỹ thuật chạm lộng và kỹ thuật chạm kênh bong nhiều lớp. Mũi đục của người thợ luồn sâu vào bên trong khối gỗ đặc để tách rời từng lớp mây cuộn, cánh hoa phù dung, râu rồng hay tà áo bay bổng mà vẫn liền mạch nguyên khối, tạo hiệu ứng thị giác ba chiều có chiều sâu hút mắt. Khâu quyết định giá trị tâm hồn của tác phẩm là công đoạn truyền thần diện tượng do những nghệ nhân cao tay nhất đảm nhận, chỉ cần lệch một ly nơi khóe mắt, nụ cười hay vầng trán là sắc thái biểu cảm của pho tượng sẽ thay đổi hoàn toàn.
- Thẩm định thế gỗ và phác dáng không gian: Đọc thấu cấu trúc vân gỗ, mắt gỗ và chiều hướng rễ cây lũa để định hình bố cục tổng thể hài hòa.
- Đục phá tạo khối hình học ban đầu: Sử dụng đục bản lớn để bóc tách các mảng thừa, xác lập tỷ lệ chuẩn xác giữa phần đầu, thân và bệ tượng.
- Chạm lộng và chạm kênh bong đa tầng: Dùng mũi đục vũm và chàng vẩy khoét sâu tạo các lớp hoa văn rồng phượng, tùng cúc tách lớp sống động.
- Khắc họa diện tượng và truyền thần: Tỉa tót tỉ mỉ ánh mắt, nụ cười, râu tóc và nếp áo mềm mại nhằm thể hiện trọn vẹn thần thái nhân vật.
- Gọt nạo thủ công và hoàn thiện mộc: Chà nhám kỹ lưỡng từng khe kẽ nhỏ nhất để tôn lên sắc màu ấm áp cùng hệ vân gỗ tự nhiên nguyên bản.
Những dòng tác phẩm tiêu biểu tại làng chạm khắc gỗ Đông Giao
Sự phong phú về đề tài và kiểu dáng giúp sản phẩm của làng chạm khắc gỗ Đông Giao đáp ứng trọn vẹn nhu cầu văn hóa tâm linh lẫn thưởng ngoạn mỹ thuật truyền thống. Mỗi dòng sản phẩm đều tuân thủ nghiêm ngặt các quy chuẩn điển tích cổ phương Đông và triết lý mỹ học dân gian Việt Nam.
Đồ thờ sơn son thếp vàng và chữ Hán Nôm
Từ hàng trăm năm qua, dòng đồ thờ sơn son thếp vàng của làng nghề Cẩm Giàng đã hiện diện trang nghiêm trong không gian thờ tự của các đình, đền, chùa và từ đường dòng họ khắp miền Bắc. Các hạng mục tiêu biểu bao gồm bàn thờ án gian, sập thờ chạm tứ linh, ngai thờ, khám thờ, kiệu bát cống, cửa võng chạm mai điểu hay cửu long tranh châu.
Song hành với kỹ nghệ tạc tượng truyền thống tại làng tạc tượng Bảo Hà và nghệ thuật khắc ván in cổ tại làng in mộc bản Thanh Liễu, nghệ nhân Đông Giao đặc biệt tinh thông nghệ thuật khắc chữ Hán Nôm trên các bức hoành phi, cuốn thư và câu đối lòng máng. Từng nét chữ Hán, chữ Nôm theo các thể chân, thảo, triện, lệ được chạm nổi hoặc chạm chìm sắc sảo trên nền gấm chữ vạn, sau đó phủ nhiều lớp sơn ta và thếp vàng quỳ rực rỡ, tôn lên vẻ uy nghiêm cho không gian tâm linh Việt.

Tượng gỗ mỹ nghệ và điêu khắc tứ linh
Bên cạnh đồ thờ cổ truyền, làng chạm khắc gỗ Đông Giao còn nổi tiếng khắp cả nước với dòng tượng gỗ mỹ nghệ độc bản mang ý nghĩa nhân văn và chúc phúc tốt lành. Phổ biến nhất là bộ tượng gỗ Tam Đa Phúc – Lộc – Thọ, tượng Phật Di Lặc nở nụ cười hoan hỷ bên đàn tiểu đồng, tượng Phật Bà Quan Âm nghìn mắt nghìn tay, tượng Đạt Ma sư tổ quá hải hay tượng Quan Công uy dũng.
Ngoài ra, các bức tranh gỗ và bình phong chạm khắc đề tài tứ linh tứ quý gồm Long – Lân – Quy – Phượng và Tùng – Cúc – Trúc – Mai cũng thể hiện tài năng bố cục bậc thầy của người thợ Lương Điền. Trên cùng một thân gỗ nguyên khối, hàng chục loài chim muông như chim công, chim trĩ, chim hạc cùng cây đa, bến nước, sân đình được chạm khắc đan xen tầng tầng lớp lớp mà không hề rối mắt, tái hiện sinh động bức tranh thiên nhiên trù phú và ước vọng cuộc sống an vui.
| Nhóm tác phẩm điêu khắc | Đề tài và hình tượng nghệ thuật | Kỹ thuật chế tác đặc trưng tại Đông Giao |
|---|---|---|
| Đồ thờ cúng tâm linh cổ truyền | Hoành phi, câu đối, cửa võng, khám thờ, sập thờ | Chạm lộng mai điểu, tứ linh kết hợp khắc chữ Hán Nôm sơn son thếp vàng |
| Tượng gỗ tôn giáo và lịch sử | Tượng Phật Di Lặc, Quan Âm, Đạt Ma, danh tướng Việt | Nghệ thuật truyền thần diện tượng trên gỗ mít, gỗ hương, gỗ trắc |
| Điêu khắc gốc cây và gỗ lũa | Bộ tượng Tam Đa, tùng hạc, bát mã, linh vật phong thủy | Nương theo thế rễ cây tự nhiên kết hợp chạm kênh bong đa tầng |
| Tranh gỗ và nội thất mỹ nghệ | Tranh tứ quý, vinh quy bái tổ, sập gụ tủ chè cổ điển | Chạm nổi chiều sâu ba chiều và hoàn thiện giữ nguyên vân gỗ quý |
Bảo tồn và tiếp nối tinh hoa tại làng chạm khắc gỗ Đông Giao
Bước vào thời kỳ hiện đại hóa, làng chạm khắc gỗ Đông Giao vẫn giữ vững nhịp đập sôi động của một làng nghề thủ công tiêu biểu với hàng trăm xưởng chế tác nối tiếp nhau dọc các trục đường thôn. Tiếng đục, tiếng chạm vang lên mỗi ngày là minh chứng cho sức sống bền bỉ của di sản nghề mộc cha ông để lại.
Truyền lửa nghề điêu khắc cho thế hệ trẻ
Yếu tố cốt lõi giúp làng nghề tại xã Lương Điền không bị mai một trước sự cạnh tranh của sản xuất công nghiệp chính là ý thức giữ nghề và truyền nghề sâu sắc trong từng gia đình, dòng họ. Nhiều bậc thợ cả tài hoa của làng đã được Nhà nước trao tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú nhờ những đóng góp xuất sắc trong việc bảo tồn kỹ pháp đục chạm cổ truyền và đào tạo hàng trăm học trò thành nghề.
Tại Đông Giao, thế hệ trẻ lớn lên trong hương thơm của gỗ mới và âm thanh lách cách của dùi đục, được ông cha chỉ dạy cách mài đục, nhận biết thớ gỗ và tập chạm những họa tiết hoa lá cơ bản từ thuở thiếu thời. Dù ngày nay một số công đoạn nặng nhọc như xẻ gỗ, bào phôi được hỗ trợ bởi thiết bị cơ khí, nhưng toàn bộ khâu tạo dáng nghệ thuật, chạm kênh bong và truyền thần diện tượng vẫn được các nghệ nhân thực hiện hoàn toàn bằng đôi bàn tay thủ công.
Khẳng định giá trị di sản thủ công xứ Đông
Sự kết hợp hài hòa giữa tâm huyết bảo tồn di sản cổ truyền với tư duy sáng tạo mỹ thuật đương đại đã đưa các tác phẩm của làng chạm khắc gỗ Đông Giao hiện diện tại khắp các công trình văn hóa tâm linh và không gian kiến trúc trên toàn quốc. Mỗi tác phẩm gỗ chạm xuất xưởng từ Cẩm Giàng không chỉ là sản phẩm thủ công tinh xảo mà còn là kết tinh của tri thức dân gian, lòng kiên nhẫn và cốt cách tài hoa của người thợ vùng đất văn hiến.
Vượt qua thử thách của hơn ba thế kỷ biến thiên lịch sử, làng chạm khắc gỗ Đông Giao mãi là niềm tự hào của nghệ thuật điêu khắc mộc truyền thống Việt Nam. Nhằm gìn giữ và lan tỏa hệ thống tri thức bách khoa về các làng nghề cổ truyền, chuyên trang Hải Phòng NSSC tiếp tục cập nhật trọn vẹn nguồn tư liệu lịch sử, kỹ nghệ chế tác và di sản văn hóa bản địa phục vụ cộng đồng nghiên cứu và độc giả.
NSSC Hải Phòng
haiphong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hải Phòng.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Hải Phòng.
Bài liên quan
Làng nghề mắm Cát Hải - Trăm năm di sản ủ chượp nơi đảo ngọc tiền tiêu
Làng nghề mắm Cát Hải tại huyện đảo Cát Hải lưu giữ kỹ nghệ ủ chượp cá biển, phơi nắng đánh khuấy cổ truyền từ thời thương hiệu Vạn Vân vang danh khắp Đông Dương.
Làng tạc tượng Bảo Hà - Hồn cốt điêu khắc gỗ và rối cổ đất Vĩnh Bảo
Làng tạc tượng Bảo Hà tại xã Đồng Minh, Vĩnh Bảo lưu giữ hơn năm thế kỷ điêu khắc tượng thờ, sơn son thếp vàng và nghệ thuật rối cổ gắn với tổ nghề Nguyễn Công Huệ.
Làng vàng bạc Châu Khê - Cái nôi hơn năm thế kỷ của nghề kim hoàn Việt
Làng vàng bạc Châu Khê tại Bình Giang khởi nguồn từ thời vua Lê Thánh Tông gắn với Thượng thư Lưu Xuân Tín, nghề đúc bạc nén và kỹ nghệ đậu bạc tinh xảo.



