Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội nữ tướng Lê Chân - Hồn thiêng người mở đất trang An Biên xưa

Được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2016, lễ hội nữ tướng Lê Chân cử hành trọng thể từ ngày mùng 7 đến mùng 9 tháng Hai âm lịch hằng năm tại quần thể đền Nghè và đình An Biên để tưởng nhớ công đức vị nữ tướng thời Hai Bà Trưng đã khai khẩn vùng đất Cảng.

NSSC Hải PhòngĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Tượng đài Nữ tướng Lê Chân uy nghiêm tại trung tâm thành phố Hải Phòng nơi diễn ra lễ hội

Giữa tiết xuân ấm áp nơi miền cửa biển phồn vinh, lễ hội nữ tướng Lê Chân vang vọng tiếng trống đồng và sắc cờ ngũ sắc rợp bóng những con phố cổ trung tâm đô thị Hải Phòng. Kỳ hội truyền thống mùa xuân là dịp các thế hệ cư dân thành phố Cảng thành kính hướng về nguồn cội, ôn lại hào khí buổi đầu chiêu dân lập ấp giữ nước và gìn giữ trọn vẹn những nghi điển cổ truyền nghìn năm.

Cội nguồn lịch sử và công đức trong lễ hội nữ tướng Lê Chân

Nền tảng tâm linh và lịch sử làm nên sức sống trường tồn của lễ hội nữ tướng Lê Chân bắt nguồn từ cuộc đời, công lao khai sáng vùng đất ven biển và khí tiết anh dũng của vị nữ anh hùng đầu Công nguyên. Trong tâm thức dân gian của người dân Hải Phòng, bà không chỉ là bậc danh tướng đánh giặc cứu nước mà còn là vị Thánh Mẫu Thành hoàng đặt nền móng cho đô thị cảng biển ngày nay.

Công lao khai khẩn vùng bãi bồi lập trang An Biên

Theo thần tích tại các di tích cổ, danh tướng Lê Chân sinh ngày mùng 8 tháng Hai năm Canh Thìn đầu thế kỷ thứ nhất tại vùng đất Đông Triều cổ trong gia đình nhân ái và tinh thông võ nghệ. Khi gia đình gặp biến cố bởi sự hà khắc của chính quyền đô hộ Đông Hán, bà đã chiêu tập trai tráng và người dân nghèo xuôi dòng sông Cấm tiến về vùng cửa biển phía nam lập nghiệp.

Nhận thấy vùng ngã ba sông có thế đất cao ráo, phù sa màu mỡ, bà dừng chân chiêu dân đắp đê ngăn mặn, phát hoang cầy cấy, trồng dâu nuôi tằm và mở mang nghề biển. Bà đặt tên cho vùng đất mới là trang An Biên, tiền thân trực tiếp của nội đô Hải Phòng, vừa sản xuất nông ngư nghiệp vừa luyện tập võ nghệ.

Khí tiết Thánh Chân công chúa trong khởi nghĩa Mê Linh

Mùa xuân năm 40 sau Công nguyên, khi Hai Bà Trưng phất cờ khởi nghĩa tại cửa sông Hát, vị nữ thủ lĩnh vùng cửa biển đã đem nghĩa binh của trang An Biên hội quân, sát cánh cùng các nữ kiệt như Bát Nàn tướng quân Vũ Thị Thục được thờ tại đền Tiên La. Nhờ mưu lược quân sự trong các trận đánh giải phóng 65 thành trì Lĩnh Nam, bà được Trưng Nữ Vương phong giữ trọng trách Chưởng quản binh quyền nội bộ, trấn thủ Hải Tần và ban tước hiệu Thánh Chân công chúa.

Năm 42, khi quân Đông Hán phản công, bà chỉ huy quân tiên phong chặn đánh quyết liệt và tuẫn tiết ngày 25 tháng Chạp âm lịch để giữ trọn khí tiết. Tưởng nhớ công ơn của Thánh Chân công chúa, các triều đại tại kinh thành Hoàng thành Thăng Long đều ban sắc phong tôn bà làm Thượng đẳng Phúc thần, suy tôn Thành hoàng đất Cảng.

Cột mốc và di sản lịch sửNội dung sự kiện gắn với Nữ tướngÝ nghĩa tôn vinh trong lễ hội truyền thống
Mùng 8 tháng Hai âm lịchNgày sinh của Nữ tướng theo thần tích cổChọn làm ngày chính hội mùa xuân dâng hương
Khai lập trang An BiênChiêu dân đắp đê ngăn mặn, mở ruộng, lập bếnTôn vinh vị Thánh Mẫu đặt nền móng Hải Phòng
Khởi nghĩa năm 40 – 43Giữ chức Chưởng quản binh quyền, trấn giữ Hải TầnBiểu dương truyền thống giữ biển của phụ nữ Việt
Ghi danh di sản năm 2016Công nhận lễ hội là Di sản phi vật thể quốc giaKhẳng định giá trị lịch sử – văn hóa cộng đồng
Không gian đêm khai mạc lễ hội nữ tướng Lê Chân và đón nhận Bảo vật quốc gia Bộ kim phẩm đền Nghè
Không gian đêm khai mạc lễ hội nữ tướng Lê Chân và đón nhận Bảo vật quốc gia Bộ kim phẩm đền Nghè

Không gian tam giác di tích của lễ hội nữ tướng Lê Chân

Khác với những lễ hội chỉ gói gọn trong một ngôi đình đơn lẻ, lễ hội nữ tướng Lê Chân được tổ chức trải rộng trên quần thể tam giác di tích lịch sử – văn hóa nằm ngay giữa trung tâm thành phố Hải Phòng. Ba điểm mốc không gian gồm đền Nghè, đình An Biên và Quảng trường Tượng đài kết nối chặt chẽ qua lộ trình rước kiệu cổ truyền, tạo nên trục tâm linh xuyên suốt.

Kiến trúc cổ kính tại đền Nghè và đình An Biên

Trung tâm thờ tự linh thiêng của kỳ lễ hội là di tích cấp quốc gia đền Nghè Hải Phòng (An Biên cổ miếu) tại quận Lê Chân. Ngôi đền khởi nguồn từ am miếu nhỏ do người dân trang An Biên dựng lên, sau được trùng tu mở rộng đầu thế kỷ hai mươi với nghệ thuật chạm khắc tứ linh tinh xảo. Quần thể gồm nghi môn, tiền bái, hậu cung đặt tượng thờ Thánh Chân công chúa, tòa giải vũ và nhà bia lưu giữ tấm bia đá cổ năm Cảnh Hưng thứ 27 (1766).

Cách ngôi cổ miếu không xa trên phố Hai Bà Trưng là ngôi đình An Biên cổ kính, nơi thờ Thành hoàng làng của cư dân trang An Biên xưa. Đình xây dựng theo bố cục chữ Đinh truyền thống với mái đao cong vút và vì kèo gỗ lim. Trong kỳ hội tháng Hai âm lịch, đình An Biên cùng ngôi đền cổ là hai điểm xuất phát của hai đoàn rước lớn.

Quảng trường Tượng đài Nữ tướng Lê Chân giữa lòng phố

Điểm hội tụ thứ ba của lễ hội nữ tướng Lê Chân là Quảng trường Tượng đài Nữ tướng Lê Chân nằm kế bên Nhà triển lãm thành phố. Công trình tượng đồng cao 7,5 mét nặng gần 20 tấn đặt trên bệ đá hoa cương khánh thành năm 2000, khắc họa hình tượng vị nữ tướng đứng hiên ngang nhìn về biển Đông.

Dưới chân Tượng đài Nữ tướng Lê Chân là quảng trường lát đá bao bọc bởi hàng cây cổ thụ. Vào mỗi kỳ lễ hội từ mùng 7 đến mùng 9 tháng Hai âm lịch, quảng trường trở thành sân khấu trung tâm nơi hai đoàn rước từ cổ miếu và đình An Biên tiến về hợp tế và dâng hương.

  • Tâm điểm An Biên cổ miếu: Quần thể di tích lưu giữ bia đá cổ năm 1766, các đạo sắc phong và hậu cung thờ Thánh Mẫu.
  • Không gian đình làng cổ: Di tích đình An Biên bảo tồn kiến trúc gỗ truyền thống, nơi cử hành tế lễ và xuất phát đoàn rước.
  • Biểu tượng giữa lòng đô thị: Quảng trường Tượng đài Nữ tướng Lê Chân là nơi hợp lưu của đoàn rước bộ và dâng hương.
  • Mạch kết nối di sản đất Cảng: Cùng với khu di tích Bạch Đằng Giang và đền Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm, cụm di tích tạo nên tam giác di sản lịch sử tiêu biểu.

Hệ thống nghi thức cổ truyền của lễ hội nữ tướng Lê Chân

Giá trị cốt lõi giúp lễ hội nữ tướng Lê Chân được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia nằm ở hệ thống nghi thức phần lễ được bảo tồn nghiêm cẩn theo đúng điển lễ cổ truyền. Từng khoa nghi từ lễ cáo yết, lễ rước kiệu cho đến lễ tế nữ quan đều chứa đựng chiều sâu triết lý nhân văn và lòng biết ơn đối với bậc tiền nhân mở đất.

Nghi điển tế nữ quan và đoàn lễ rước bộ

Hằng năm, kỳ lễ hội diễn ra từ mùng 7 đến mùng 9 tháng Hai âm lịch, trong đó ngày mùng 8 tháng Hai là ngày trọng hội. Nét đặc sắc trong phần lễ là nghi thức lễ rước bộ với hai đoàn rước xuất phát từ cổ miếu và đình An Biên diễu hành qua các phố cổ tiến về Quảng trường Tượng đài Nữ tướng Lê Chân. Đi đầu đoàn lễ rước bộ là đội múa bát dật, cờ thần ngũ sắc, đội bát bửu, lộ bộ, phường bát âm, kiệu Bát cống cùng kiệu Võng.

Song hành cùng đoàn rước là nghi điển tế nữ quan cổ truyền cử hành trang nghiêm tại sân cổ miếu, đình An Biên và trước chân tượng đài. Bởi vị thần được thờ là Thánh Chân công chúa, đội tế chính được tuyển chọn từ những phụ nữ tiêu biểu am tường lễ nghi. Trong trang phục áo dài ngũ thân, đội tế nữ quan thực hiện tuần tự các tuần dâng hương, dâng hoa, dâng trà, dâng rượu và đọc chúc văn ca ngợi vị nữ anh hùng.

Màn trình diễn trống hội và múa truyền thống dưới chân Tượng đài Nữ tướng Lê Chân trong đêm lễ hội
Màn trình diễn trống hội và múa truyền thống dưới chân Tượng đài Nữ tướng Lê Chân trong đêm lễ hội

Lễ cáo yết cùng sắc phong và Bộ kim phẩm

Trước ngày chính hội, vào mùng 7 tháng Hai âm lịch, ban khánh tiết cử hành lễ mộc dục và lễ cáo yết mở hội tại hậu cung. Trong phần đại lễ, bên cạnh các đạo sắc phong cổ, một di sản vô giá gắn liền với tín ngưỡng thờ phụng tại đây là Bộ kim phẩm đền Nghè đã được công nhận là Bảo vật quốc gia.

Bộ kim phẩm đền Nghè gồm các hiện vật trang sức và đồ thờ bằng vàng ròng được chế tác tinh xảo đầu thế kỷ hai mươi do nhân dân thành phố Cảng cung tiến dâng lên Thánh Mẫu, tiêu biểu như mũ phượng, hoa tai, vòng kiềng, trâm cài, khánh vàng và hộp trầu vàng chạm khắc phượng vũ. Việc tôn vinh Bộ kim phẩm đền Nghè trong lễ hội nữ tướng Lê Chân là minh chứng cho lòng tôn kính của nhân dân đối với vị phúc thần thành phố.

Nghi thức và di vật lễ hộiThời gian và không gian thực hànhÝ nghĩa văn hóa – tâm linh
Lễ cáo yết và lễ mộc dụcSáng mùng 7 tháng Hai âm lịch tại hậu cung và đìnhThanh tịnh hóa không gian thờ tự, kính cáo mở hội
Đoàn lễ rước bộ truyền thốngNgày mùng 8 tháng Hai rước từ cổ miếu về Tượng đàiTái hiện bước chân chiêu dân lập trang An Biên
Nghi điển tế nữ quanCử hành tại sân cổ miếu, đình An Biên và Tượng đàiThể hiện sự tôn kính với Thánh Chân công chúa
Tôn vinh Bộ kim phẩm đền NghèBảo vật quốc gia gồm đồ thờ bằng vàng đầu thế kỷ XXMinh chứng lòng tri ân đối với vị Thành hoàng
Lễ tạ hoàn mãnChiều mùng 9 tháng Hai âm lịch tại quần thể di tíchKhép lại kỳ lễ hội, cầu chúc quốc thái dân an

Sinh hoạt văn hóa dân gian trong lễ hội nữ tướng Lê Chân

Hòa quyện cùng sự trang nghiêm của phần lễ là không gian phần hội rộn ràng mang đậm sắc thái văn hóa dân gian vùng đồng bằng và duyên hải Bắc Bộ. Các hoạt động diễn xướng, trò chơi thượng võ và phiên chợ cổ truyền trong lễ hội nữ tướng Lê Chân đã tái hiện sống động đời sống sinh hoạt của cư dân đất Cảng xưa.

Không gian chợ quê An Biên và diễn xướng cổ truyền

Điểm nhấn thu hút người dân trong ba ngày lễ hội tại khuôn viên cổ miếu là không gian tái hiện chợ quê An Biên cổ truyền. Dưới mái lều tranh tre mộc mạc, phiên chợ quê An Biên gợi nhắc khung cảnh giao thương trù phú thuở đầu khai khẩn, trưng bày nông sản, nghề thủ công như nặn tò he, thư pháp chữ Nho cùng thức quà ẩm thực bản địa như bánh đa cua Hải Phòng hay món nem cua bể Hải Phòng truyền thống.

Bên cạnh phiên chợ cổ, phần hội còn sôi nổi với các trò chơi thượng võ gắn liền truyền thống luyện quân của nghĩa binh trang An Biên xưa. Tiếng trống vật dân tộc, biểu diễn võ cổ truyền, kéo co, cờ người hòa cùng tiếng đàn đáy của các giáo phường ca trù, chiếu chèo cổ, hát văn và hát đúm tạo nên bức tranh văn hóa mùa xuân đa sắc màu.

Giá trị di sản phi vật thể quốc gia đất Cảng

Với những giá trị đặc sắc về lịch sử và cố kết cộng đồng, năm 2016, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ghi danh lễ hội nữ tướng Lê Chân vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Trong bức tranh các lễ hội và danh thắng vùng đất Cảng trải dài từ quần đảo Cát Bà, bán đảo Đồ Sơn đến nội đô, kỳ lễ hội tháng Hai âm lịch là lễ hội cội nguồn tiêu biểu của cư dân Hải Phòng.

Trải qua gần hai thiên niên kỷ, tinh thần nhân nghĩa và đạo lý uống nước nhớ nguồn vẫn được trao truyền qua từng mùa hội xuân. Đồng hành cùng công tác bảo tồn di sản, hệ thống cổng thông tin Hải Phòng NSSC lưu trữ đầy đủ các tư liệu chính sử và nghi thức cổ truyền của di sản này nhằm phục vụ độc giả nghiên cứu trên cả nước.

Khép lại ba ngày hội xuân trang trọng từ ngôi cổ miếu linh thiêng đến Quảng trường Tượng đài Nữ tướng Lê Chân uy nghiêm giữa lòng phố Cảng, lễ hội nữ tướng Lê Chân mãi là sợi dây tâm linh thiêng liêng gắn kết quá khứ mở đất ngàn năm với nhịp sống phồn vinh của thành phố Hải Phòng hôm nay.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hải Phòng

haiphong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hải Phòng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Hải Phòng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất