Bỏ qua đến nội dung

Vải thiều Thanh Hà - Tinh hoa thức quả cội nguồn từ cây vải tổ trăm năm

Khởi nguồn từ cây vải tổ hơn hai trăm năm tuổi do cụ Hoàng Văn Cơm gieo trồng tại thôn Thúy Lâm, vải thiều Thanh Hà nổi tiếng với lớp vỏ đỏ hồng, hạt cực nhỏ, cùi dày giòn ráo nước và vị ngọt thanh tao.

NSSC Hải PhòngĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Những chùm vải thiều Thanh Hà quả tròn sai trĩu cành trên cây vải cổ thụ tại thôn Thúy Lâm

Trên những dải đồng bãi trù phú được bồi đắp bởi phù sa sông Thái Bình, vải thiều Thanh Hà vươn mình xanh tốt như một báu vật nông nghiệp mang dấu ấn lịch sử hàng trăm năm của vùng đất xứ Đông. Khởi phát từ cây vải tổ thôn Thúy Lâm hơn hai thế kỷ tuổi, thức quả vỏ đỏ hồng với cùi dày trong suốt và hương thơm tựa mật ong này kết tinh tri thức canh tác miệt vườn sông nước độc đáo của cư dân bản địa.

Cội nguồn lịch sử cây vải tổ của vải thiều Thanh Hà

Danh tiếng lẫy lừng của vải thiều Thanh Hà bắt nguồn từ câu chuyện lịch sử giàu tính nhân văn về hành trình ươm mầm giống quả quý bên dòng sông Hương từ thế kỷ mười chín. Sự giao hòa giữa tâm huyết của bậc tiền nhân và thổ nhưỡng phù sa đặc hữu đã kiến tạo nên thủ phủ vải thiều lâu đời bậc nhất miền Bắc.

Hành trình cụ Hoàng Văn Cơm ươm mầm cây vải tổ

Lịch sử hình thành vùng đặc sản gắn liền với tên tuổi cụ Hoàng Văn Cơm (sinh năm 1848 tại thôn Thúy Lâm, xã Thanh Sơn, huyện Thanh Hà). Theo gia phả dòng họ Hoàng và tư liệu địa phương, vào khoảng năm 1870, trong một chuyến buôn bán giao thương tại vùng cửa biển Hải Phòng, cụ Hoàng Văn Cơm tình cờ được thưởng thức những trái vải chín đỏ có cùi dày, hạt nhỏ và vị ngọt thanh hiếm thấy. Trân quý giống quả lạ, cụ cẩn thận giữ lại ba hạt vải mang về mảnh vườn quê nhà tại thôn Thúy Lâm để gieo trồng. Cả ba hạt đều nảy mầm nhưng trải qua mưa nắng thời gian chỉ duy nhất một cây sống sót, vươn tán cổ thụ sum suê và cho ra những mùa quả ngọt lịm. Từ cây vải tổ Thúy Lâm hơn hai trăm năm tuổi ấy, cụ Cơm đã chiết cành nhân giống khắp vườn nhà rồi san sẻ cho bà con lối xóm, mở đầu cho sự lan tỏa của giống vải quý khắp vùng Thanh Hà cũng như nhiều vùng trồng vải nổi tiếng tại miền Bắc Việt Nam.

Tiểu khí hậu sông nước và thổ nhưỡng phù sa cổ

Sức sống bền bỉ và phẩm chất hương vị vượt trội của vải thiều Thanh Hà được nuôi dưỡng bởi hệ sinh thái miệt vườn sông nước độc nhất vô nhị. Vùng đất Thanh Hà được bao bọc bởi mạng lưới sông ngòi chằng chịt gồm sông Hương Thanh Hà, sông Rạng, sông Thái Bình và sông Văn Úc, nơi dòng nước ngọt giao hòa nhẹ nhàng với nhịp thủy triều vùng hạ lưu tạo nên tầng đất phù sa cổ pha cát tơi xốp, giàu khoáng chất vi lượng và độ ẩm tự nhiên quanh năm. Chính lớp bùn non màu mỡ được bồi đắp định kỳ qua các mùa nước nổi kết hợp cùng tiểu khí hậu mát mẻ từ mặt sông rộng lớn đã giúp bộ rễ cây vải hấp thu dưỡng chất dồi dào, nuôi dưỡng từng chùm quả căng mọng với hàm lượng đường tự nhiên cân bằng và hương thơm thanh khiết không vùng đất nào sao chép được.

Yếu tố cội nguồn và sinh tháiĐặc điểm tự nhiên và lịch sử tại Thanh HàVai trò đối với phẩm chất quả vải
Cây vải tổ thôn Thúy LâmGieo trồng từ hạt gốc vào khoảng năm 1870 bởi cụ Hoàng Văn Cơm, hiện vẫn xanh tốt và ra quảNguồn gen gốc thuần chủng khởi sinh giống vải thiều hạt nhỏ cùi dày tại Việt Nam
Hệ thống sông Hương và sông RạngMạng lưới kênh rạch, mương nước bao quanh từng khu vườn tạo vi khí hậu mát ẩmĐiều hòa nhiệt độ mùa hè, hạn chế khô hạn và giúp vỏ quả mỏng, sắc đỏ tươi sáng
Thổ nhưỡng phù sa ven sôngĐất thịt pha cát cổ giàu mùn hữu cơ và khoáng chất do phù sa sông Thái Bình bồi tụGiúp cùi vải dày giòn, ráo nước, vị ngọt thanh sắc nét và hậu vị thơm lâu
Khu tưởng niệm cụ Hoàng Văn CơmQuần thể bia đá, nhà thờ tổ nghề và khuôn viên bảo tồn cây vải cổ thụ hơn hai thế kỷKhông gian văn hóa tâm linh tri ân tiền nhân và điểm nhấn sinh thái miệt vườn
Khuôn viên cây vải tổ hơn hai trăm năm tuổi và bia tưởng niệm cụ Hoàng Văn Cơm tại thôn Thúy Lâm
Khuôn viên cây vải tổ hơn hai trăm năm tuổi và bia tưởng niệm cụ Hoàng Văn Cơm tại thôn Thúy Lâm

Đặc điểm hình thái và phẩm chất tự nhiên của vải thiều Thanh Hà

Điểm làm nên sự khác biệt rõ nét của vải thiều Thanh Hà chính chủng so với các giống vải lai hay vải trồng ở vùng đồi núi nằm ở cấu trúc hình thái chuẩn mực cùng hương vị tinh tế. Mỗi trái vải chín đều hội tụ trọn vẹn vẻ đẹp hài hòa từ lớp vỏ gai mịn bên ngoài cho đến lớp cùi ngọc ngà bên trong.

Quả tròn hơi dẹp, vỏ mỏng đỏ hồng và hạt cực nhỏ

Khi bước vào độ chín rộ giữa tháng sáu dương lịch, quả vải thiều Thanh Hà mang hình cầu tròn trịa hơi dẹp về phía đỉnh quả, kích thước vừa vặn đồng đều khoảng từ hai mươi lăm đến ba mươi quả mỗi kilôgam. Lớp vỏ ngoài của giống vải cổ rất mỏng nhưng dai, khi chín chuyển từ màu vàng hồng sang sắc đỏ tươi rực rỡ, các gai trên mặt vỏ giãn phẳng nhẵn nhụi và đường chỉ khâu chạy dọc thân quả hiện lên rõ nét. Đặc trưng quý giá nhất của giống vải xuất phát từ nguồn gen cây vải tổ Thúy Lâm là phần hạt vải cực nhỏ màu nâu đen bóng mượt, nhiều quả trên những gốc vải cổ thụ lâu năm hạt tiêu giảm chỉ còn nhỏ như hạt tiêu, nhường trọn không gian cho phần thịt quả dày dặn.

Cùi vải trắng trong giòn ráo và vị ngọt thanh như mật

Chỉ cần khẽ tách lớp vỏ mỏng ở phần cuống, lớp cùi vải trắng trong như ngọc bích lập tức lộ diện mà không hề làm rỉ nước ra tay người bóc. Khác với những giống vải nhiều nước dễ bị nhũn nát sau khi hái, cùi vải Thanh Hà có kết cấu dày chắc, màng lụa bao quanh hạt khô ráo, khi thưởng thức mang lại cảm giác giòn sần sật đầy sảng khoái. Vị ngọt của quả vải đạt độ hài hòa tuyệt diệu giữa lượng đường tự nhiên từ mười tám đến hai mươi mốt phần trăm hòa cùng hương thơm thanh tao phảng phất mùi hoa đồng nội:

  • Độ ráo nước đặc trưng: Khi bóc vỏ, bề mặt cùi vải khô ráo, căng bóng, không chảy dịch nước đường và không dính tay.
  • Kết cấu thịt quả: Cùi vải dày mọng, trắng trong suốt có thể nhìn thấu ánh nâu của hạt nhỏ bên trong, ăn giòn mát và không có xơ bã.
  • Tầng hương vị thanh khiết: Vị ngọt dịu dàng như mật ong rừng, thanh mát nơi đầu lưỡi và hoàn toàn không để lại cảm giác chua gắt hay ngọt khé nơi cổ họng.
Bộ phận cấu trúc quảĐặc tính chuẩn của giống vải thiều Thanh Hà chính vụDấu hiệu nhận diện cảm quan
Hình dáng và vỏ quảHình cầu hơi dẹp phần đỉnh, vỏ mỏng mềm, gai phẳng nhẵn khi chínSắc đỏ hồng tươi tắn đồng đều, đường gân khâu dọc quả rõ ràng
Lớp cùi thịt quảDày dặn, màu trắng trong như pha lê, bề mặt khô ráo không ứa nướcGiòn sần sật khi nhai, màng bọc hạt trắng mịn không chát
Hạt vải bên trongKích thước cực nhỏ, hình bầu dục thon gọn, màu nâu đen bóngTỷ lệ phần ăn được của quả đạt trên tám mươi phần trăm
Hương thơm và hậu vịThơm ngát mùi mật tự nhiên ngay từ khi chưa bóc vỏNgọt thanh tao, dịu mát, giữ nguyên hương vị sau nhiều ngày bảo quản lạnh

Tập quán canh tác miệt vườn và mùa thu hoạch vải thiều Thanh Hà

Nghề trồng và chăm sóc vải thiều Thanh Hà phản ánh trí tuệ thích ứng với thiên nhiên sông nước của người nông dân vùng hạ lưu sông Thái Bình. Từ kỹ thuật đào mương lên liếp giữ ẩm cho đến cảnh thu hoạch tấp nập trên những con thuyền nhỏ len lỏi giữa vườn cây đã tạo nên bức tranh văn hóa nông nghiệp vô cùng sinh động.

Kỹ thuật đào mương lên liếp và chăm sóc thuận tự nhiên

Để biến những vùng đất trũng ven sông thành những vườn cây ăn quả trù phú, cư dân địa phương đã sáng tạo phương pháp canh tác đào mương sâu lấy đất đắp thành những dải liếp cao rộng để trồng vải, xen kẽ cùng các vườn ổi Thanh Hà xanh mướt. Những con mương uốn lượn quanh gốc vải vừa đóng vai trò tiêu thoát nước nhanh trong mùa mưa bão, vừa tích trữ nước ngọt và bùn non để bồi bổ định kỳ cho gốc cây vào mùa khô hanh. Sau mỗi vụ thu hoạch tháng sáu, người làm vườn tiến hành tỉa cành tạo tán hình mâm xôi đón nắng đều bốn phía, khoanh vỏ điều tiết sinh trưởng vào mùa đông để kích thích cây phân hóa mầm hoa đồng loạt khi xuân về. Hiện nay, các vùng trồng trọng điểm tại xã Thanh Sơn, Thanh Thủy, Thanh Khê, Thanh Xá đều tuân thủ nghiêm ngặt quy trình canh tác sinh học theo tiêu chuẩn VietGAP và GlobalGAP, bảo vệ đàn ong mật thụ phấn tự nhiên cho rừng hoa vải trắng xóa mỗi độ tháng ba.

Nhịp sống mùa vải chín trên những dòng sông quê

Mỗi độ hè về từ cuối tháng năm đến hết tháng sáu, cả vùng quê bên dòng sông Hương Thanh Hà lại bừng lên sắc đỏ rực rỡ của hàng vạn cây vải trĩu cành soi bóng xuống mặt nước trong xanh. Do đặc thù địa hình miệt vườn kênh rạch đan xen, người dân nơi đây thu hoạch và vận chuyển vải bằng những chiếc thuyền nan, thuyền tôn nhỏ lướt nhẹ dưới vòm lá vải mát rượi. Ngay từ lúc bình minh vừa hé rạng, khi sương sớm còn đọng trên lá giúp cuống quả giữ được độ tươi giòn tối đa, bà con nông dân đã khẩn trương bẻ từng chùm vải chín hồng, bó thành từng chùm tròn trịa xếp đầy khoang thuyền để chèo ra bến sông tập kết. Khung cảnh thuyền bè chở đầy quả đỏ nối đuôi nhau trên mặt sông hòa cùng nhịp sống bình dị của miền quê nổi tiếng với nghệ thuật làng múa rối nước Thanh Hải tạo nên một không gian văn hóa sinh thái miệt vườn Bắc Bộ giàu sức quyến rũ.

Người nông dân đội nón lá thu hoạch những chùm vải thiều Thanh Hà chín đỏ mọng trong vườn
Người nông dân đội nón lá thu hoạch những chùm vải thiều Thanh Hà chín đỏ mọng trong vườn

Giá trị Chỉ dẫn địa lý của vải thiều Thanh Hà

Vượt lên trên giá trị của một loại trái cây mùa hạ, vải thiều Thanh Hà đã trở thành di sản nông nghiệp quý báu được pháp luật bảo hộ về nguồn gốc xuất xứ và là niềm tự hào sâu sắc trong đời sống văn hóa, tâm linh của người dân vùng đất xứ Đông và thành phố Cảng.

Bảo hộ Chỉ dẫn địa lý và nguồn gen quý

Nhằm khẳng định danh tiếng và bảo vệ giá trị nguyên bản của giống vải cổ truyền, năm 2007 Cục Sở hữu trí tuệ đã chính thức cấp văn bằng bảo hộ Chỉ dẫn địa lý Thanh Hà cho sản phẩm vải thiều trồng tại vùng đất này, đồng thời xác lập kỷ lục Việt Nam cho cây vải tổ Thúy Lâm là cây vải thiều lâu đời nhất cả nước. Việc chuẩn hóa vùng nguyên liệu đã khẳng định vị thế hàng đầu của nông sản bản địa trên bản đồ trái cây thế giới. Song song với việc phát triển các vùng trồng tập trung, chính quyền địa phương cùng hậu duệ đời thứ năm của cụ Hoàng Văn Cơm luôn chú trọng công tác bảo tồn nguồn gen quý của cây vải tổ cùng hệ thống vườn vải cổ thụ trên một trăm năm tuổi, coi đó là báu vật sống lưu giữ ký ức lịch sử nông nghiệp của cha ông.

Vị thế thức quả quý trong văn hóa bản địa

Trong đời sống văn hóa truyền thống, những chùm vải chín đầu mùa đẹp nhất luôn được người dân thành kính dâng lên bàn thờ gia tiên, dâng lễ tại nhà thờ tổ nghề thôn Thúy Lâm cũng như các chốn tâm linh cổ kính như chùa Côn Sơn thuộc quần thể khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc gắn liền với danh nhân Nguyễn Trãi. Cùng với các sản vật danh tiếng như bánh đậu xanh Hải Dương, nếp cái hoa vàng Kinh Môn và rươi Tứ Kỳ, trái vải chín đỏ xứ Đông là món quà biếu sang trọng gói trọn tình cảm nồng hậu mỗi độ hạ về. Trong tiến trình xây dựng hệ cơ sở dữ liệu văn hóa và nông sản đặc hữu, chuyên trang Hải Phòng NSSC trân trọng giới thiệu hành trình di sản hơn hai thế kỷ của thức quả quý này như một biểu tượng cho sức sống trường tồn của văn minh nông nghiệp đồng bằng Bắc Bộ.

Trải qua hơn hai trăm năm kể từ ngày hạt giống đầu tiên bén rễ nơi đất bãi ven sông, vải thiều Thanh Hà vẫn giữ trọn vị ngọt thanh tao, cùi dày giòn ráo và hương thơm quyến rũ của đất trời châu thổ. Mỗi mùa vải chín đỏ rực bên dòng sông Hương không chỉ mang lại sự trù phú cho những xóm làng miệt vườn mà còn tiếp nối mạch nguồn di sản nông nghiệp quý giá của dân tộc Việt Nam.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hải Phòng

haiphong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hải Phòng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Hải Phòng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất