Bỏ qua đến nội dung

Nước mắm Cát Hải - Tinh hoa giọt mắm cốt trăm năm nơi biển đảo đất Cảng

Kế thừa di sản nghề mắm hàng trăm năm từ thương hiệu Vạn Vân xưa trên đảo Cát Hải, nước mắm Cát Hải được ủ chượp tự nhiên từ cá nhâm, cá cơm cùng muối biển suốt 12 đến 24 tháng tạo sắc cánh gián sánh đậm.

NSSC Hải PhòngĐăng: Cập nhật lần cuối: 12 phút đọc

Hệ thống ang sành và bể chượp phơi nắng ngoài trời tại làng nghề nước mắm Cát Hải

Nằm nơi cửa ngõ giao thoa giữa những dòng sông lớn đổ ra vùng biển vịnh Bắc Bộ, nước mắm Cát Hải từ lâu đã trở thành biểu tượng tinh hoa của văn hóa ẩm thực biển đảo miền Bắc. Chắt lọc từ nguồn cá biển tươi ngon ủ chượp cùng muối hạt tinh khiết dưới nắng gió tự nhiên suốt hàng chục tháng trời, từng giọt mắm cốt màu cánh gián đỏ sẫm mang đậm vị mặn mòi sâu lắng cùng hậu vị ngọt đạm thanh tao.

Lịch sử trăm năm và điều kiện tự nhiên của nước mắm Cát Hải

Danh tiếng bền vững của nước mắm Cát Hải được hun đúc qua nhiều thế kỷ lao động sáng tạo của cư dân vùng hải đảo tiền tiêu. Từ những xưởng chượp thủ công của ngư dân ven biển đến thương hiệu Vạn Vân vang bóng một thời, nghề làm mắm nơi đây luôn gắn chặt với ưu thế tự nhiên độc đáo của vùng biển đảo đất Cảng.

Danh tiếng mắm Vạn Vân xưa trên đảo Cát Hải

Theo các tư liệu lịch sử địa phương, nghề ủ chượp cá biển làm mắm trên đảo Cát Hải đã hình thành từ nhiều thế kỷ trước và bước vào thời kỳ hưng thịnh rực rỡ từ cuối thế kỷ mười chín đến đầu thế kỷ hai mươi tại làng nghề mắm Cát Hải. Vào những thập niên đầu thế kỷ hai mươi, các nhà tư sản dân tộc tại Hải Phòng đã quy tụ sản phẩm mắm truyền thống của ngư dân trên đảo để xây dựng nên thương hiệu nước mắm Vạn Vân trứ danh, đi vào câu ca dao quen thuộc của người dân đồng bằng Bắc Bộ và từng vươn xa tới thị trường châu Âu từ năm 1939. Đến năm 1959, các cơ sở sản xuất trên đảo hợp nhất thành xí nghiệp quốc doanh, nơi từng vinh dự đón Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm và căn dặn gìn giữ nghề truyền thống của cha ông. Trải qua bao thăng trầm lịch sử, các thế hệ nghệ nhân trên đảo vẫn kiên định bảo tồn phương pháp ủ chượp cổ truyền, đưa nghề làm nước mắm nơi đây trở thành Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Ưu thế ngư trường vịnh Bắc Bộ và nắng biển

Sở dĩ nước mắm Cát Hải sở hữu hương vị đậm đà khác biệt là nhờ vị trí địa lý đặc biệt của huyện đảo nằm kề bên quần đảo Cát Bà, vùng biển vịnh Lan Hạ và khu dự trữ sinh quyển vườn quốc gia Cát Bà. Ngư trường xung quanh đảo Cát Hải và vùng biển Long Châu thuộc ngư trường vịnh Bắc Bộ có độ mặn nước biển vừa phải, giàu phù du sinh vật từ các cửa sông Bạch Đằng, sông Cấm và sông Văn Úc đổ ra, tạo điều kiện cho các loài cá nổi ven bờ tích lũy hàm lượng đạm tự nhiên và lớp mỡ béo ngậy. Bên cạnh đó, địa hình đảo cát thoáng đãng đón trọn số giờ nắng dồi dào cùng luồng gió biển khô ráo suốt mùa hạ và mùa thu chính là chất xúc tác nhiệt học lý tưởng giúp các bể chượp, ang sành lên men thuận lợi ngoài trời.

Giai đoạn và yếu tố nền tảngĐặc điểm lịch sử và tự nhiên tại đảo Cát HảiGiá trị đóng góp cho thương hiệu
Giai đoạn cuối thế kỷ XIX đến 1959Phát triển từ các vạn chài cổ truyền lên thương hiệu nước mắm Vạn Vân danh tiếngKhẳng định vị thế đệ nhất nước chấm miền Bắc trong văn hóa ẩm thực truyền thống
Cột mốc năm 1959 đến đương đạiHình thành hệ thống làng nghề tập trung và đón nhận danh hiệu Di sản phi vật thể quốc giaChuẩn hóa quy trình kiểm soát chất lượng gắn liền phương pháp ủ chượp cổ truyền
Ngư trường Cát Hải và Long ChâuVùng biển giao thoa nước lợ và nước mặn giàu sinh vật phù du tại vịnh Bắc BộCung cấp nguồn cá nhâm, cá cơm, cá nục tươi béo có hàm lượng protein tự nhiên cao
Vi khí hậu đảo Cát HảiNền nhiệt bức xạ mặt trời cao, gió biển lưu thông mạnh và độ ẩm không khí điều hòaThúc đẩy enzyme tự nhiên trong cá phân giải đạm hoàn toàn qua phương pháp phơi nắng

Tuyển chọn nguyên liệu cá biển và muối hạt làm nên nước mắm Cát Hải

Phẩm chất cốt lõi của nước mắm Cát Hải bắt đầu từ quy tắc tuyển chọn nguyên liệu khắt khe ngay khi những đoàn tàu đánh bắt vừa cập bến. Khác với nhiều vùng mắm chỉ dùng duy nhất một loài cá, nghệ nhân Cát Hải kết hợp tinh tế các loài cá đặc hữu của biển Bắc Bộ cùng nguồn muối biển đã qua lưu kho.

Nguồn cá nhâm và cá cơm giàu đạm tự nhiên

Nguyên liệu làm nên bản sắc hương vị riêng có của nước mắm Cát Hải là các loài cá biển đánh bắt đúng mùa vụ tại ngư trường vịnh Bắc Bộ, tiêu biểu nhất là cá nhâm, cá cơm, cá nục, cá thu và cá trích. Trong đó, cá nhâm đánh bắt vào khoảng tháng tư đến tháng tám âm lịch là loài cá mình dày, thịt thơm ngọt, ít vảy và chứa hàm lượng axit amin tự nhiên rất cao, khi ủ chín cho ra dòng nước mắm có hậu vị ngọt sâu và hương thơm dịu ấm đặc trưng. Cá sau khi vớt khỏi lưới phải được giữ tươi nguyên trên tàu, đưa về xưởng phân loại kỹ lưỡng để loại bỏ toàn bộ tạp chất và các loài cá tạp, sau đó rửa nhanh bằng chính nguồn nước biển sạch nhằm giữ trọn vẹn hệ enzyme nội tại trong thân cá.

Quy chuẩn muối biển tinh khiết lưu kho nhả hết vị chát

Nếu cá tươi quyết định độ ngọt đạm thì muối biển tinh khiết lại đóng vai trò giữ cho quá trình phân giải diễn ra an toàn, không bị thối rữa dưới nắng gắt. Người làm nghề tại Cát Hải chỉ tuyển chọn loại muối hạt kết tinh tự nhiên trên các cánh đồng muối sạch, hạt muối to đều, sắc trắng trong, khô ráo và không lẫn bùn cát. Đặc biệt, muối mới thu hoạch tuyệt đối không được đưa vào muối cá ngay mà phải trải qua quá trình lưu kho trên nền gạch khô thoáng từ sáu tháng đến một năm. Trong suốt thời gian ủ kho đó, các hợp chất muối gốc magie và canxi gây vị đắng chát sẽ chảy rỉ hết xuống đáy kho, để lại những hạt muối thuần khiết có vị mặn dịu dàng, giúp giọt nước mắm thành phẩm đạt độ mặn đằm thắm mà không hề gắt cổ.

Những người thợ lành nghề đánh khuấy đảo chượp nắng trong chum sành làm nước mắm Cát Hải truyền thống
Những người thợ lành nghề đánh khuấy đảo chượp nắng trong chum sành làm nước mắm Cát Hải truyền thống

Kỹ nghệ ủ chượp phơi nắng của nước mắm Cát Hải

Điểm độc đáo nhất làm nên linh hồn của nước mắm Cát Hải chính là phương pháp đánh khuấy kết hợp phơi nắng tự nhiên trong suốt mười hai đến hai mươi tư tháng. Đây là kỹ nghệ chế tác công phu giúp khắc phục sự khắc nghiệt của mùa đông lạnh giá miền Bắc để tạo ra dòng mắm cốt chín ngấu hoàn hảo.

Phương pháp đánh khuấy phơi nắng trong ang sành

Do khí hậu miền Bắc có mùa đông lạnh kéo dài khiến quá trình lên men tự nhiên dễ bị chững lại, các nghệ nhân trên đảo không dùng phương pháp gài nén tĩnh hoàn toàn mà áp dụng kỹ thuật ủ chượp truyền thống theo lối cho nước và đánh khuấy đảo nắng hằng ngày. Cá tươi sau khi trộn muối theo tỷ lệ chuẩn xác được đưa vào các ang sành cổ truyền hoặc hệ thống bể chượp xây kiên cố ngoài trời, bổ sung một lượng nước muối tinh khiết vừa đủ. Mỗi buổi sáng khi mặt trời lên cao, người thợ mở nắp che để ánh nắng chiếu trực tiếp vào lòng chượp, đồng thời dùng bàn khuấy gỗ đảo đều từ đáy bể lên mặt bể. Thao tác đánh khuấy liên tục dưới nắng ấm giúp khối chượp hấp thu nhiệt lượng đồng đều, kích thích hệ enzyme tự nhiên phân giải hoàn toàn protein thịt cá thành các axit amin quý giá và giúp hơi nước bay hơi tự nhiên để cô đặc cốt mắm.

Sắc màu cánh gián đỏ sẫm và độ đạm cao

Sau hành trình ủ chượp kiên nhẫn từ một đến hai năm ròng rã dưới hàng trăm ngày nắng biển, khối cá muối đã chín ngấu hoàn toàn và được rút lọc qua nhiều lớp trấu hoặc sỏi cát sạch để thu về những giọt mắm cốt nguyên bản. Phẩm chất của sản phẩm truyền thống được nhận diện rõ nét qua các tiêu chuẩn cảm quan khắt khe:

  • Sắc diện óng ả: Nước mắm rót ra bát sứ có màu cánh gián đỏ sẫm hoặc màu nâu hổ phách trong vắt, sánh đặc tự nhiên và ánh lên vẻ óng mượt dưới ánh sáng.
  • Hương thơm nồng đượm: Tỏa mùi thơm đằm thắm, chín dịu đặc trưng của cá biển lên men tự nhiên dưới nắng, hoàn toàn không có mùi tanh nồng hay mùi hắc lạ.
  • Độ đạm và vị giác: Sở hữu độ đạm tự nhiên cao từ ba mươi đến trên bốn mươi độ đạm, khi nếm đầu lưỡi cảm nhận vị mặn đậm đà sắc nét nhưng ngay sau đó là vị ngọt hậu sâu lắng lan tỏa khắp khoang miệng và đọng lại rất lâu nơi cuống họng.
Tiêu chí chất lượngĐặc trưng nước mắm Cát Hải ủ chượp cổ truyềnCơ chế hình thành tự nhiên
Phương pháp chế tácĐánh khuấy đảo chượp kết hợp phơi nắng tự nhiên từ 12 đến 24 thángHấp thu nhiệt mặt trời và gió biển giúp cá phân giải đạm triệt để trong điều kiện bốn mùa
Dụng cụ ủ chượpHệ thống ang sành, chum đất nung và bể chượp ngoài trời có nắp đậyGiữ nhiệt ổn định, thông thoáng khí và trung hòa mùi tự nhiên trong quá trình lên men
Màu sắc thành phẩmMàu nâu đỏ cánh gián đến nâu hổ phách sánh mịn, trong suốtQuá trình chuyển hóa axit amin và đường tự nhiên dưới tác động của ánh nắng mặt trời
Hương vị và hàm lượng đạmHương thơm đằm, vị mặn đầu lưỡi chuyển nhanh sang ngọt hậu đạm cáThủy phân hoàn toàn thịt cá nhâm, cá cơm cùng muối lưu kho không sử dụng chất điều vị
Nghệ nhân kiểm tra độ sánh và sắc màu cánh gián của nước mắm Cát Hải nguyên chất bên bể chượp
Nghệ nhân kiểm tra độ sánh và sắc màu cánh gián của nước mắm Cát Hải nguyên chất bên bể chượp

Vị thế nước mắm Cát Hải trong văn hóa ẩm thực

Trong đời sống ẩm thực của người dân miền biển và vùng đồng bằng Bắc Bộ, nước mắm Cát Hải không chỉ là gia vị thiết yếu trong mỗi bữa cơm sum họp gia đình mà còn là linh hồn kiến tạo nên hương vị trứ danh của hàng loạt món ngon di sản đất Cảng.

Gia vị linh hồn nâng tầm bản sắc ẩm thực Hải Phòng

Sự hiện diện của bát nước mắm Cát Hải nguyên chất vắt thêm chút chanh tươi và ớt đỏ từ lâu đã trở thành chuẩn mực không thể thiếu trên mâm cơm truyền thống của người dân vùng cửa biển từ đảo Cát Hải, bán đảo Đồ Sơn cho đến nội đô thành phố. Đặc biệt, chính những giọt mắm cốt giàu đạm tự nhiên này là bí quyết gia truyền giúp các đầu bếp bản địa nêm nếm nồi nước dùng ngọt thanh, đậm đà cho món bánh đa cua Hải Phòng, bún cá cay Hải Phòng hay pha chế bát nước chấm chua ngọt dậy mùi thơm quyến rũ dùng kèm chiếc nem cua bể Hải Phòng vàng giòn. Vị mặn đằm và hậu vị ngọt sâu của mắm cốt làm tôn lên độ tươi ngọt của tôm, cua, cá biển mà không một loại nước chấm công nghiệp nào có thể thay thế được.

Bảo tồn nghề mắm di sản trên đảo Cát Hải

Cùng với những sản vật quý của vùng sinh thái biển đảo như mật ong hoa rừng Cát Bà, các dòng sản phẩm nước mắm truyền thống cao đạm của Cát Hải ngày nay đã được công nhận đạt chuẩn OCOP 5 sao cấp quốc gia và được bảo hộ nhãn hiệu tập thể, chỉ dẫn nguồn gốc xuất xứ chặt chẽ. Việc nghề làm nước mắm truyền thống tại đây được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia không chỉ tôn vinh công lao của bao thế hệ diêm dân, ngư dân và nghệ nhân làng nghề mà còn tạo động lực mạnh mẽ cho phát triển du lịch trải nghiệm văn hóa biển đảo. Đồng hành cùng sứ mệnh gìn giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa bản địa, chuyên trang Hải Phòng NSSC lưu trữ toàn diện hệ thống tri thức nghề mắm trăm năm này như một biểu tượng tiêu biểu cho cốt cách mạnh mẽ, chân chất và đậm tình người của cư dân thành phố Cảng.

Trải qua hàng thế kỷ bền bỉ cùng nắng gió đại dương, nước mắm Cát Hải vẫn giữ vẹn nguyên phẩm chất vàng son của những giọt mắm cốt truyền thống được đánh khuấy kỳ công từ cá biển và muối tinh khiết. Mỗi giọt mắm màu cánh gián sánh đậm không chỉ làm tròn đầy hương vị bữa cơm sum vầy của người Việt mà còn kết tinh trọn vẹn tâm huyết, trí tuệ và niềm tự hào di sản biển đảo ngàn đời của vùng đất Hải Phòng.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hải Phòng

haiphong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hải Phòng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Đặc sản Hải Phòng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất