Bỏ qua đến nội dung

Khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc - Miền di sản thế giới hội tụ hào khí Đông A

Trải rộng giữa vùng non nước Chí Linh linh thiêng, khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc kết tinh chiều sâu tư tưởng Phật giáo nhập thế Đại Việt cùng truyền thống quân sự giữ nước kiệt xuất suốt từ vương triều Lý Trần sang thời kỳ Lê sơ và Lê Trung Hưng.

NSSC Hải PhòngĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Toàn cảnh không gian sơn thủy và kiến trúc cổ kính tại khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc

Được hình thành trên dải địa hình sơn thủy trùng điệp gồm dãy núi Phượng Hoàng, núi Kỳ Lân và thung lũng Vạn Yên bên bờ sông Lục Đầu, khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc quy tụ hai quần thể kiến trúc lịch sử danh tiếng là chốn tổ Côn Sơn và cổ từ Kiếp Bạc. Không gian di sản lưu giữ nguyên vẹn hệ thống bàn cờ tiên đỉnh Côn Sơn, dòng suối Côn Sơn, nền am Bạch Vân cùng những di vật cổ bằng đá và gỗ quý hiếm.

Địa thế sơn thủy và lịch sử khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc

Nằm ở vùng chuyển tiếp giữa cánh cung núi Đông Triều và đồng bằng châu thổ Bắc Bộ, khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc sở hữu thế đất phong thủy đắc địa hiếm có trong lịch sử cổ trung đại Việt Nam. Sự kết hợp giữa đồi núi hiểm trở và mạng lưới sông lớn hội tụ đã biến vùng đất này thành trung tâm tôn giáo, văn hóa và quân sự chiến lược suốt nhiều thế kỷ.

Thế núi Phượng Hoàng giao hòa cùng lục đầu giang

Xét về cấu trúc địa lý tự nhiên, toàn bộ khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc trải dài trên địa bàn phường Cộng Hòa và xã Hưng Đạo thuộc khu vực Chí Linh, kết nối trực tiếp với mạch núi Yên Tử ở phía đông bắc. Quần thể di sản được định hình bởi hai không gian địa mạo đặc trưng cách nhau khoảng 5 ki-lô-mét: một bên là vùng núi rừng Côn Sơn u tịch rợp bóng thông cổ thụ, một bên là thung lũng Kiếp Bạc trù phú mở thẳng ra ngã sáu sông Lục Đầu mênh mông sóng nước.

Tại phân khu Côn Sơn, địa hình được tạo tác bởi hai dãy núi lớn chạy song song và chầu vào nhau là núi Côn Sơn (núi Kỳ Lân, cao khoảng 200 mét) và núi Phượng Hoàng gồm 72 ngọn đồi núi nối tiếp nhau. Giữa hai triền núi đá cát kết cổ là thung lũng xanh mát cùng dòng suối Côn Sơn (suối Thanh Hư) dài khoảng 3 ki-lô-mét chảy uốn lượn qua những phiến đá bàn thạch trước khi đổ vào hồ Côn Sơn. Cách đó không xa về phía tây nam là phân khu Kiếp Bạc thuộc hai thôn Vạn Yên và Dược Sơn, được bao bọc ba mặt bởi dãy núi Rồng cùng núi Bắc Đẩu và núi Nam Tào chầu về. Phía tây trước mặt đền mở rộng ra ngã sáu sông Lục Đầu (Lục Đầu Giang) – nơi hội tụ của sáu dòng sông lớn gồm sông Cầu, sông Thương, sông Lục Nam, sông Đuống, sông Kinh Thầy và sông Thái Bình, tạo nên đầu mối giao thông thủy bộ huyết mạch nối kinh thành Thăng Long với vùng biên viễn Đông Bắc.

Mạch nguồn lịch sử xuyên suốt từ thời Đinh đến Lê

Lịch sử hình thành của khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc gắn liền mật thiết với những bước ngoặt dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam. Tại vùng núi Côn Sơn, dấu ấn lịch sử xuất hiện từ thế kỷ X dưới thời Đinh – Tiền Lê gắn với giai đoạn dẹp loạn Mười hai sứ quân, và đến thời Lý triều đình đã cho dựng ngôi chùa cổ trên sườn núi Kỳ Lân. Bước sang thế kỷ XIII – XIV dưới vương triều nhà Trần, sau khi lãnh đạo quân dân Đại Việt đánh bại quân xâm lược Nguyên Mông, Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn đã chọn thung lũng Vạn Yên – Dược Sơn làm nơi lập căn cứ Vạn Kiếp và xây dựng phủ đệ thái ấp. Khi Đức Thánh Trần băng hà ngày 20 tháng Tám năm Hưng Long thứ tám (năm 1300), vua Trần Anh Tông đã sắc chỉ cho lập đền thờ phụng Ngài ngay trên nền phủ đệ cũ tại Kiếp Bạc.

Song hành cùng trung tâm quân sự Vạn Kiếp, ngôi cổ tự dưới chân núi Côn Sơn được ban tên hiệu là Thiên Tư Phúc Tự vào năm 1329 dưới triều vua Trần Minh Tông, trở thành một trong ba trung tâm hoằng pháp lớn nhất của Thiền phái Trúc Lâm Đại Việt do Điều ngự Giác hoàng Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập, kết nối trực tiếp với chốn tổ khu di tích Yên Tử và chốn tổ chùa Vĩnh Nghiêm. Sang thế kỷ XV thời Lê sơ, Côn Sơn tiếp tục lưu dấu cuộc đời của Anh hùng dân tộc, Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi; và đến thế kỷ XVII – XVIII thời Lê Trung Hưng được đại trùng tu quy mô lớn.

Hạng mục di sản trọng tâmKhông gian phân bố tại khu di tíchGiá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc cốt lõi
Quần thể chùa Côn SơnDưới chân núi Côn Sơn (núi Kỳ Lân), phường Cộng HòaChốn tổ của Thiền phái Trúc Lâm, kiến trúc chữ Công cùng tòa Cửu phẩm liên hoa
Khu đền thờ Nguyễn TrãiThung lũng Thanh Hư dưới chân núi Ngũ Nhạc – Phượng HoàngTưởng niệm Anh hùng dân tộc Nguyễn Trãi, gắn với suối Côn Sơn và Thạch Bàn
Quần thể đền Kiếp BạcThung lũng Vạn Yên – Dược Sơn bên bờ sông Lục ĐầuTrung tâm đại bản doanh Vạn Kiếp xưa và nơi thờ phụng Đức Thánh Trần Hưng Đạo
Di tích am Bạch Vân và Bàn Cờ TiênTrên đỉnh núi Côn Sơn ở độ cao khoảng 200 métKhông gian tu thiền của Tam tổ Trúc Lâm và lầu vọng cảnh nhìn ra bốn phương
Hệ thống 3 Bảo vật Quốc giaLưu giữ tại khuôn viên chùa Côn SơnGồm bia Thanh Hư Động (thời Trần), bia Côn Sơn Tư Phúc tự bi (1607) và bộ tượng Tam Thế Phật
Không gian lễ hội cổ truyềnToàn bộ khu vực Côn Sơn và thung lũng Kiếp BạcDiễn ra hai kỳ đại lễ mùa xuân tháng Giêng và mùa thu tháng Tám âm lịch

Quy hoạch kiến trúc tâm linh tại khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc

Trải qua hơn bảy thế kỷ tồn tại và nhiều đợt tôn tạo công phu, khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc mang diện mạo một tổ hợp kiến trúc cổ truyền quy mô lớn, hài hòa tuyệt đối với địa hình tự nhiên. Mỗi hạng mục từ cổng tam quan, tòa thượng điện, giếng cổ đến lầu vọng cảnh đều tuân thủ nghiêm ngặt triết lý phương Đông về sự giao cảm giữa Thiên – Địa – Nhân.

Quần thể cổ tự Côn Sơn và dấu tích rừng thông cổ

Tâm điểm của phân khu Côn Sơn là ngôi cổ tự Thiên Tư Phúc Tự tọa lạc dưới chân núi Kỳ Lân, hướng mặt về phía nam nhìn ra hồ nước bán nguyệt và dãy núi Ngũ Nhạc. Bước qua cổng tam quan cổ kính hai tầng tám mái là con đường lát gạch Bát Tràng rợp bóng thông trăm tuổi dẫn vào nội tự. Kiến trúc chính của chùa bố cục theo kiểu chữ Công truyền thống gồm Tiền đường, Thiêu hương và Thượng điện thờ hệ thống tượng Phật cổ sơn son thếp vàng uy nghiêm, phía sau là nhà Tổ thờ Tam tổ Trúc Lâm (Trần Nhân Tông, Pháp Loa và Huyền Quang) cùng tòa tháp Cửu phẩm liên hoa cao 9 tầng chạm khắc hàng trăm pho tượng Phật tinh xảo.

Phía sau nhà Tổ trên sườn núi Kỳ Lân là giếng Ngọc Côn Sơn, mạch nước ngầm tự nhiên trong vắt quanh năm, phía trên là Đăng Minh bảo tháp an táng xá lợi Đệ tam Tổ Huyền Quang sau khi viên tịch năm 1334. Men theo hơn 600 bậc đá xuyên rừng thông lên đỉnh núi là nền am Bạch Vân cổ kính và bàn cờ tiên đỉnh Côn Sơn mở tầm nhìn bao quát toàn vùng. Ở phía đông bắc chùa, dọc theo dòng suối Côn Sơn là nền Thanh Hư Động của Tư đồ Trần Nguyên Đán, phiến đá Thạch Bàn phẳng rộng giữa lòng suối và khu đền thờ Nguyễn Trãi (Úc Trai Tiên Sinh Từ) rộng gần 10.000 mét vuông khởi dựng năm 2000 dưới chân núi Ngũ Nhạc.

Không gian kiến trúc cổ kính và rừng thông xanh mát tại chùa Côn Sơn
Không gian kiến trúc cổ kính và rừng thông xanh mát tại chùa Côn Sơn

Không gian đền thờ Kiếp Bạc bên thung lũng Vạn Yên

Nếu không gian Côn Sơn mang vẻ đẹp thanh tịnh của chốn thiền lâm, thì phân khu Kiếp Bạc trong lòng khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc lại toát lên vẻ uy nghi của một đại bản doanh quân sự và đền thờ bậc Quốc công Tiết chế. Tọa lạc ở trung tâm thung lũng Vạn Yên, ngôi đền cổ quay hướng chính tây nhìn thẳng ra ngã sáu sông Lục Đầu – nơi xưa kia hàng vạn chiến thuyền nhà Trần từng hội quân. Ngay từ lối vào là hệ thống Nghi môn bề thế với ba vòm cửa cuốn, trán cổng đắp nổi chữ Hán Trần Hưng Đạo Vương Từ và Vạn cổ anh linh. Qua Nghi môn là sân đá xanh rộng lớn, Giếng Ngọc mắt rồng và hai tòa giải vũ trưng bày hiện vật khảo cổ thời Trần như gạch hoa cúc, ngói mũi hài và gốm men ngọc Vạn Yên.

Khu vực điện thờ chính của đền Kiếp Bạc quy hoạch theo nguyên tắc Tiền Thánh – Hậu Mẫu gồm ba tòa Tiền tế, Trung từ và Hậu cung theo kiểu chữ Tam. Bên trong lưu giữ pho tượng đồng Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn uy nghiêm cùng hệ thống tượng đồng thờ phu nhân Nguyên Từ Quốc Mẫu, hai vị vương cô, bốn vị vương tử, danh tướng Phạm Ngũ Lão, Nam Tào, Bắc Đẩu và đôi tượng Yết Kiêu – Dã Tượng. Bao quanh đền còn có núi Nam Tào, núi Bắc Đẩu, đền Sinh – đền Hóa ở núi Dược Sơn và Vạn Kiếp cổ thành.

  • Quy hoạch phong thủy Côn Sơn: Thế Tứ linh hội tụ (Long, Ly, Quy, Phượng) gắn liền với rừng thông cổ, dòng suối Côn Sơn và giếng Ngọc Côn Sơn.
  • Quy hoạch phong thủy Kiếp Bạc: Thế Tiền Chu Tước (sông Lục Đầu) – Hậu Huyền Vũ (núi Rồng) – Tả Thanh Long (núi Bắc Đẩu) – Hữu Bạch Hổ (núi Nam Tào).
  • Hệ thống tượng đồng cổ: Quần thể 7 pho tượng bằng đồng có giá trị nghệ thuật đúc đồng đặc sắc thế kỷ XIX được bài trí trang nghiêm trong nội điện đền Kiếp Bạc.
  • Mạng lưới di tích phụ cận: Kết nối hài hòa với hệ thống 5 ngôi miếu thờ Ngũ phương trên đỉnh núi Ngũ Nhạc cùng nền phủ đệ Trần Nguyên Đán và Trần Quốc Tuấn.

Danh nhân văn hiến và bảo vật ở khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc

Giá trị cốt lõi làm nên linh hồn bất diệt của khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc chính là sự hội tụ của những bậc vĩ nhân kiệt xuất trong lịch sử Việt Nam cùng kho tàng di sản văn khắc, điêu khắc cổ. Nơi đây là chiếc nôi sản sinh ra những áng thiên cổ hùng văn thấm đẫm tư tưởng nhân nghĩa và khát vọng hòa bình.

Hào khí Vạn Kiếp và áng thơ tư tưởng của Nguyễn Trãi

Trong các cuộc kháng chiến bảo vệ độc lập dân tộc thế kỷ XIII, vùng đất Vạn Kiếp – Kiếp Bạc từng chứng kiến những sự kiện quân sự lịch sử trọng đại, tiêu biểu là trận quyết chiến chiến lược tại Vạn Kiếp tháng 6 năm 1285 mở ra nền thái bình cho đất nước. Chính tại đại bản doanh Vạn Kiếp, Quốc công Tiết chế Trần Quốc Tuấn đã biên soạn bộ Binh thư yếu lược, Vạn Kiếp tông bí truyền thư và lời kêu gọi Hịch tướng sĩ bất hủ nhằm khích lệ lòng yêu nước, ý chí tự lực tự cường của tướng sĩ Đại Việt.

Gần một thế kỷ sau, vùng núi rừng Côn Sơn lại trở thành quê hương tinh thần gắn bó máu thịt với cuộc đời của Ức Trai Nguyễn Trãi (1380 – 1442), cháu ngoại Tư đồ Trần Nguyên Đán. Thuở thiếu thời, Nguyễn Trãi sống cùng ông ngoại tại Thanh Hư Động dưới chân núi Côn Sơn. Sau khi phò tá Bình Định Vương Lê Lợi làm nên đại thắng khởi nghĩa Lam Sơn và chấp bút viết bản tuyên ngôn độc lập Bình Ngô đại cáo với tư tưởng nhân văn cao cả "Đem đại nghĩa để thắng hung tàn, lấy chí nhân để thay cường bạo", ông được giao trọng trách trông coi chùa Tư Phúc tại Côn Sơn. Trong những năm tháng lui về quê cũ, Nguyễn Trãi đã sáng tác thi phẩm bất hủ Côn Sơn ca cùng nhiều bài thơ trong Ức Trai thi tập và Quốc âm thi tập, khắc họa cốt cách thanh cao hòa điệu cùng thiên nhiên và tấm lòng luôn đau đáu vì dân vì nước.

Cổng Nghi môn uy nghiêm tại đền Kiếp Bạc thuộc khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc
Cổng Nghi môn uy nghiêm tại đền Kiếp Bạc thuộc khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc

Hệ thống bia đá và bảo vật quốc gia vô giá

Không chỉ lưu danh các bậc vĩ nhân, khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc còn là bảo tàng nghệ thuật điêu khắc đá và gỗ cổ truyền đặc sắc với ba hiện vật tại chùa Côn Sơn được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật Quốc gia. Bảo vật Quốc gia thứ nhất là tấm bia Thanh Hư Động (công nhận năm 2015), tạo tác năm Long Khánh nguyên niên thời Trần (1373, mặt trước khắc niên đại 1369), mặt trước khắc nổi ba chữ Thanh Hư Động theo lối chữ lệ do vua Trần Duệ Tông ngự bút đề tặng Tư đồ Trần Nguyên Đán, mặt sau khắc bài minh do Thượng hoàng Trần Nghệ Tông tự soạn.

Bảo vật Quốc gia thứ hai là tấm bia Côn Sơn Tư Phúc tự bi (công nhận năm 2017), dựng năm Hoằng Định thứ tám thời Lê Trung Hưng (1607) dưới sự chủ trì của Thiền sư Mai Trí Bản, tạc từ đá xanh nguyên khối hình lục lăng sáu cạnh đặt trên lưng rùa lớn, ghi chép chi tiết lịch sử trùng tu ngôi cổ tự. Bảo vật Quốc gia thứ ba là bộ tượng Tam Thế Phật chùa Côn Sơn (công nhận năm 2024), gồm ba pho tượng Phật Adiđà, Phật Thích Ca và Phật Di Lặc niên đại thế kỷ XVII thời Lê Trung Hưng, thể hiện đỉnh cao nghệ thuật tạc tượng gỗ sơn son thếp vàng cổ truyền.

Giá trị di sản thế giới của khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc

Vượt qua thử thách của thời gian suốt gần một thiên niên kỷ, khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc vẫn giữ nguyên sức sống mãnh liệt trong đời sống tâm linh đương đại thông qua hai kỳ lễ hội truyền thống lớn mỗi năm. Sự ghi danh của UNESCO vào danh mục Di sản Văn hóa Thế giới đã khẳng định giá trị nổi bật toàn cầu của quần thể di tích này.

Không gian diễn xướng hai kỳ lễ hội xuân thu cổ truyền

Đời sống văn hóa phi vật thể của quần thể di sản kết tinh rực rỡ qua hai mùa lễ hội xuân – thu được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2012. Vào đầu năm mới từ ngày 16 đến 23 tháng Giêng âm lịch, lễ hội mùa xuân Côn Sơn được tổ chức trọng thể nhằm tưởng niệm ngày viên tịch của Đệ tam Tổ Trúc Lâm Huyền Quang tôn giả và tri ân Anh hùng dân tộc Nguyễn Trãi, nổi bật với lễ rước nước từ hồ Côn Sơn, lễ tế trời đất trên đỉnh núi Ngũ Nhạc cùng các hội thi dân gian dưới tán rừng thông.

Khi mùa thu sang, từ ngày 10 đến 20 tháng Tám âm lịch, hàng chục vạn người dân lại hội tụ bên bờ sông Lục Đầu tham dự lễ hội mùa thu Côn Sơn Kiếp Bạc tưởng niệm ngày mất của Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Lễ hội mùa thu tái hiện hào khí Đông A qua Lễ cáo yết, Lễ khai ấn Đức Thánh Trần, Lễ hội quân trên sông Lục Đầu với hàng chục đoàn thuyền diễu hành trên sóng nước và hội hoa đăng cầu quốc thái dân an.

Vị thế di sản văn hóa thế giới UNESCO liên tỉnh

Với hệ giá trị đặc biệt về lịch sử, quân sự, tôn giáo và khảo cổ, khu di tích được xếp hạng Di tích quốc gia năm 1962 và Di tích quốc gia đặc biệt năm 2012. Đặc biệt, tháng 7 năm 2025 tại Kỳ họp lần thứ 47 của Ủy ban Di sản Thế giới tổ chức tại Paris (Pháp), UNESCO đã chính thức công nhận Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản Văn hóa Thế giới, tôn vinh giá trị toàn cầu của Thiền phái Trúc Lâm và truyền thống văn hiến Đại Việt. Ngày 15 tháng 2 năm 1965, trong chuyến về thăm Côn Sơn, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc tấm bia cổ chùa Côn Sơn và căn dặn nhân dân địa phương chăm sóc, trồng thêm nhiều cây xanh để gìn giữ khu rừng lịch sử văn hóa muôn đời.

Khép lại hành trình ngược dòng lịch sử về với miền đất linh thiêng hội tụ tinh hoa dân tộc, khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc mãi là biểu tượng trường tồn của trí tuệ, lòng nhân nghĩa và ý chí độc lập tự chủ Việt Nam. Để tra cứu trọn bộ hồ sơ bách khoa về các di sản thế giới, danh nhân văn hiến và không gian văn hóa bản địa, độc giả có thể theo dõi hệ thống dữ liệu chuyên sâu được cập nhật liên tục trên cổng thông tin Hải Phòng NSSC.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hải Phòng

haiphong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hải Phòng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Hải Phòng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất