Làng vàng bạc Châu Khê - Cái nôi hơn năm thế kỷ của nghề kim hoàn Việt
NSSC Hải PhòngĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Tọa lạc bên dòng sông Cửu An cổ kính thuộc vùng đất Bình Giang giàu truyền thống hiếu học, làng vàng bạc Châu Khê được lịch sử ghi nhận là cái nôi hơn năm trăm năm của nghề đúc bạc nén và chế tác kim hoàn Việt Nam. Từ xưởng đúc tiền tệ quốc gia thời Lê sơ cho đến khu phố Hàng Bạc sầm uất giữa lòng kinh thành Thăng Long, dấu ấn tài hoa của người thợ Châu Khê đã làm rạng danh kỹ nghệ kim hoàn truyền thống dân tộc.
Khởi nguồn lịch sử hơn năm thế kỷ của làng vàng bạc Châu Khê
Lịch sử hình thành của làng vàng bạc Châu Khê tại xã Thúc Kháng, huyện Bình Giang gắn liền với công cuộc cải cách tài chính và tiền tệ quốc gia dưới triều đại hưng thịnh bậc nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam. Khác với nhiều làng nghề tự phát từ nhu cầu dân sinh, nghề kim hoàn Châu Khê ra đời trực tiếp từ mệnh lệnh trọng đại của triều đình Lê sơ.
Trọng trách đúc bạc nén dưới thời Lê sơ
Theo thần phả lưu giữ tại đình làng Châu Khê và bia ký cổ truyền, vào đầu niên hiệu Hồng Đức (1470–1497), đất nước bước vào giai đoạn thái bình và phát triển thương mại mạnh mẽ dưới sự trị vì của vua Lê Thánh Tông. Để thống nhất đơn vị tiền tệ giao thương bên cạnh đồng tiền đồng, nhà vua đã giao trọng trách cho vị đại thần văn võ song toàn là Lại bộ Thượng thư Lưu Xuân Tín – người con ưu tú của làng Châu Khê, huyện Đường An, phủ Thượng Hồng xưa – đứng ra tổ chức đúc bạc nén làm tiền tệ quốc gia.
Nằm liền kề làng tiến sĩ Mộ Trạch – quê hương của danh thần toán học Vũ Hữu, tác giả bộ sách Lập thành toán pháp đồng triều Hồng Đức – người dân Châu Khê vốn nổi tiếng thông minh, cẩn trọng và trung thực. Nhận thánh chỉ của nhà vua, Thượng thư Lưu Xuân Tín đã trở về quê nhà Châu Khê tuyển chọn năm mươi tám người thợ khỏe mạnh, khéo tay và tin cậy nhất trong dòng tộc cùng dân làng đưa lên kinh thành Hoàng thành Thăng Long lập trường đúc bạc nén cho triều đình.
Từ trường đúc bạc đến phố nghề kinh kỳ
Trường đúc bạc do Thượng thư Lưu Xuân Tín thiết lập tại phường Đông Các, tổng Hữu Túc của kinh thành Thăng Long xưa đã hoạt động bền bỉ suốt nhiều thế kỷ, cung cấp những thỏi bạc nén chuẩn xác về hàm lượng và trọng lượng cho ngân khố quốc gia. Cùng với việc đúc bạc thỏi làm tiền tệ, những người thợ gốc Châu Khê với đôi bàn tay khéo léo đã phát triển thêm nghề chạm trổ đồ trang sức vàng bạc tinh xảo phục vụ hoàng cung, quan lại và cư dân kinh thành.
Theo thời gian, cộng đồng thợ kim hoàn người Châu Khê tụ hội ngày càng đông đúc tại khu vực trường đúc bạc, hình thành nên phố Hàng Bạc trứ danh trong khu vực Phố cổ Hà Nội ngày nay. Để tưởng nhớ công đức vị Tổ nghề đã khai sinh cơ nghiệp cho dân làng, người Châu Khê tại kinh kỳ và tại quê gốc Bình Giang đã xây dựng Châu Khê Vọng Sở tại phố Hàng Bạc cùng ngôi đình cổ tại quê nhà để phụng thờ Thượng thư Lưu Xuân Tín, duy trì sợi dây gắn kết máu thịt giữa phố nghề kinh đô và làng nghề xứ Đông suốt hơn năm thế kỷ.

| Cột mốc và không gian lịch sử | Sự kiện trọng đại của nghề kim hoàn Châu Khê | Ý nghĩa lịch sử và văn hóa di sản |
|---|---|---|
| Đầu niên hiệu Hồng Đức thời Lê | Vua Lê Thánh Tông giao Thượng thư Lưu Xuân Tín đúc bạc nén | Khởi nguồn chính thức của nghề đúc bạc và kim hoàn Châu Khê |
| Phường Đông Các kinh đô Thăng Long | Năm mươi tám người thợ Châu Khê lập trường đúc bạc quốc gia | Đặt nền móng hình thành khu phố nghề Hàng Bạc sầm uất tại kinh kỳ |
| Năm Bảo Đại thứ sáu (1931) | Tu bổ Châu Khê Vọng Sở và đúc chuông đồng lưu danh công đức | Khẳng định truyền thống uống nước nhớ nguồn của hai quê Châu Khê – Hàng Bạc |
| Thế kỷ XXI tại Bình Giang | Bảo tồn kỹ nghệ kim hoàn cổ truyền kết hợp chế tác hiện đại | Giữ vững vị thế cái nôi kim hoàn hơn năm trăm năm của vùng đất xứ Đông |
Tuyệt kỹ chế tác kim hoàn cổ truyền của làng vàng bạc Châu Khê
Sức hấp dẫn vượt thời gian của sản phẩm làng vàng bạc Châu Khê bắt nguồn từ hệ thống kỹ pháp chế tác thủ công chuẩn mực được đúc kết qua hàng chục thế hệ nghệ nhân. Dù làm việc với những kim loại quý đòi hỏi độ chính xác tới từng phần mười mi-li-mét, người thợ Châu Khê vẫn làm chủ hoàn toàn ngọn lửa và mũi chạm để tạo nên những tuyệt tác trang sức thanh thoát.
Nghệ thuật phân kim và kéo sợi chỉ bạc
Quy trình chế tác tại làng nghề xã Thúc Kháng mở đầu bằng kỹ thuật phân kim và nấu luyện vàng bạc trong nồi đất chịu nhiệt nhằm tách bỏ tạp chất, thu về khối kim loại quý có độ tinh khiết chuẩn xác gọi là bạc mười hay vàng mười. Từ thỏi vàng bạc nguyên chất sau khi cán mỏng thành từng tấm phẳng hoặc thanh nhỏ, người thợ bước vào công đoạn chế tác đòi hỏi sự kiên nhẫn cao độ của dòng hàng đậu bạc truyền thống.
Ở kỹ thuật đậu bạc, thỏi bạc được nung mềm rồi rút qua hệ thống bàn kéo có các lỗ thu nhỏ dần cho đến khi tạo thành những sợi chỉ bạc mảnh mai như sợi tơ tằm. Bằng chiếc nhíp nhỏ và ngọn đèn khò thủ công, người nghệ nhân uốn từng đoạn chỉ bạc siêu mảnh ấy thành hàng trăm cánh hoa cúc, mắt xích, vảy rồng hay cánh bướm rỗng thoáng rồi chấm thuốc hàn gắn kết lại với nhau. Dưới ngọn lửa được điều tiết bằng hơi thổi khéo léo, các chi tiết chỉ bạc kết dính liền lạc mà không hề bị chảy xệ hay biến dạng, tạo nên những món trang sức nhẹ nhàng, thanh tao.
Kỹ thuật chạm trổ nổi và làm sáng bóng
Bên cạnh dòng hàng đậu bạc mảnh mai, làng vàng bạc Châu Khê còn nổi tiếng cùng với làng chạm bạc Đồng Xâm và truyền thống gia công kim khí tại làng đúc đồng Mỹ Đồng nhờ kỹ thuật chạm trổ hoa văn nổi trên bề mặt kim loại. Với dòng hàng chạm trổ, người thợ dùng hàng chục mũi đục, mũi ve siêu nhỏ gõ nhẹ từng nhát búa lên tấm vàng bạc đặt trên đệm nhựa đường để thúc nổi các đồ án tứ linh, bát tiên, hoa mai, hoa mẫu đơn có độ nông sâu sống động.
Trong khi đó, dòng hàng trơn lại đòi hỏi kỹ thuật tạo khối chuẩn xác, uốn vòm mượt mà và mài giũa bề mặt đạt độ phẳng bóng như gương. Sau khi hoàn tất khâu tạo hình và chạm khắc, sản phẩm được ngâm tẩy qua dung dịch tự nhiên làm sáng màu kim loại, tiếp đó chà kỹ bằng chổi lông, bột đá mịn và quả bồ hòn theo bí quyết cổ truyền giúp bề mặt trang sức tỏa ánh kim rực rỡ, giữ độ sáng bóng bền bỉ suốt nhiều thập niên.
- Kỹ thuật phân kim và nấu luyện truyền thống: Tinh luyện vàng bạc trong nồi đất ở nhiệt độ cao để đạt độ tinh khiết và độ dẻo lý tưởng cho khâu tạo hình.
- Nghệ thuật kéo chỉ và hàn đậu bạc: Rút kim loại quý thành sợi tơ mảnh rồi uốn ghép thủ công thành hoa văn cánh hoa, cánh bướm rỗng thoáng tinh xảo.
- Kỹ pháp thúc nổi và chạm trổ hoa văn: Dùng hệ thống mũi ve, mũi đục thép nhỏ khắc họa các đồ án long phượng, tùng cúc sống động trên bề mặt vàng bạc.
- Chế tác hàng trơn chuẩn mực hình khối: Tạo dáng nhẫn, kiềng cổ, vòng tay có đường cong cân đối và bề mặt láng mịn hoàn hảo.
- Bí quyết làm sáng bóng tự nhiên: Đánh bóng thủ công giúp tôn lên sắc trắng thanh khiết của bạc ta và ánh vàng ấm áp của kim loại quý.
Hệ thống sản phẩm và không gian văn hóa làng vàng bạc Châu Khê
Mỗi tác phẩm bước ra từ bàn tay người thợ làng vàng bạc Châu Khê không chỉ mang giá trị vật chất của kim loại quý mà còn hàm chứa bản sắc thẩm mỹ và tín ngưỡng văn hóa của người Việt qua từng thời kỳ lịch sử. Gắn liền với hoạt động chế tác là một không gian di sản làng xã cổ kính ven sông Cửu An được gìn giữ nguyên vẹn.
Trang sức cổ truyền và vật phẩm tâm linh
Trong đời sống văn hóa truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ, các sản phẩm của nghề kim hoàn Châu Khê hiện diện trang trọng trong những nghi lễ cưới hỏi, mừng thọ và lễ tết của mỗi gia đình. Những bộ kiềng bạc, xà tích, hoa tai hoa mai, nhẫn chạm rồng phượng, trâm cài tóc hay chiếc vòng bạc đeo cổ tránh gió cho trẻ thơ đều mang dấu ấn bàn tay khéo léo của người thợ Bình Giang.
Đặc biệt, các nghệ nhân cao tay tại Châu Khê còn chế tác những vật phẩm mỹ nghệ tâm linh và đồ ngự dụng có giá trị nghệ thuật cao như đỉnh bạc, lư hương, chân nến, hộp đựng trầu chạm lộng tứ quý, chén ngọc bịt bạc hay các bức tranh phong cảnh bằng vàng bạc. Cùng với vẻ đẹp thanh nhã của làng gốm cổ Chu Đậu và nét uy nghi của làng chạm khắc gỗ Đông Giao, những tuyệt tác kim hoàn từ vùng đất Thúc Kháng đã hợp thành bộ ba làng nghề thủ công mỹ nghệ danh tiếng bậc nhất của vùng văn hóa xứ Đông.

Không gian đình cổ và lễ hội giỗ Tổ
Trung tâm sinh hoạt văn hóa tâm linh của toàn bộ cộng đồng thợ kim hoàn là ngôi đình làng Châu Khê cổ kính tọa lạc bên dòng sông Cửu An. Ngôi đình là nơi tôn thờ Thành hoàng làng cùng vị Tổ nghề là Thượng thư Lưu Xuân Tín, lưu giữ nhiều hiện vật lịch sử quý giá như hệ thống sắc phong qua các triều đại Lê – Nguyễn, đại tự, câu đối cổ và quả chuông đồng đúc năm Bảo Đại thứ sáu (1931) ghi khắc mối giao hảo bền chặt giữa dân làng Châu Khê với phố Hàng Bạc.
Hằng năm, vào ngày mười tám và mười chín tháng Giêng âm lịch, làng vàng bạc Châu Khê lại tưng bừng mở hội xuân truyền thống giỗ Tổ nghề kim hoàn. Trong tiếng trống hội vang lừng đầu xuân, những người con Châu Khê đang làm nghề vàng bạc từ phố cổ Hà Nội và khắp mọi miền Tổ quốc đều thành kính trở về quê cha đất tổ, tham gia đoàn rước kiệu bát cống và dâng hương tưởng niệm công đức cụ Lưu Xuân Tín, đồng thời trao đổi kinh nghiệm giữ gìn đạo đức và uy tín nhà nghề.
| Nhóm giá trị di sản | Hạng mục tiêu biểu tại làng Châu Khê | Ý nghĩa trong văn hóa kim hoàn Việt Nam |
|---|---|---|
| Dòng hàng đậu bạc và chạm trổ | Hoa tai, trâm cài, xà tích, hộp trầu chạm tứ quý | Thể hiện đỉnh cao kỹ thuật kéo sợi chỉ bạc và chạm nổi thủ công |
| Vật phẩm tâm linh và mỹ nghệ | Đỉnh bạc, lư hương, đồ thờ cúng, tranh vàng bạc | Phục vụ không gian nghi lễ trang trọng và bảo tồn mỹ thuật cổ |
| Di tích đình làng Châu Khê | Nơi thờ Tổ nghề Lưu Xuân Tín và lưu giữ sắc phong cổ | Điểm tựa tâm linh kết nối các thế hệ nghệ nhân kim hoàn toàn quốc |
| Lễ hội xuân ngày 19 tháng Giêng | Nghi lễ rước kiệu và dâng hương tưởng niệm Tổ nghề | Giáo dục truyền thống tôn sư trọng đạo và giữ gìn chữ tín nhà nghề |
Sức sống đương đại của di sản làng vàng bạc Châu Khê
Trải qua hơn năm thế kỷ kể từ ngày những người thợ đầu tiên theo chân Thượng thư Lưu Xuân Tín lên kinh đô đúc bạc nén, làng vàng bạc Châu Khê ngày nay vẫn giữ vững vị thế là một trong những trung tâm chế tác kim hoàn lớn và giàu sức sống nhất miền Bắc. Hàng trăm hộ gia đình trong thôn vẫn ngày đêm đỏ lửa bên bàn thợ, nối dài mạch nguồn di sản cha ông.
Kết hợp kỹ nghệ thủ công và công nghệ mới
Trong bối cảnh ngành trang sức hiện đại phát triển mạnh mẽ, những người thợ tại xã Thúc Kháng đã chủ động tiếp thu các kỹ thuật tiên tiến như thiết kế mẫu ba chiều, đúc sáp chân không, xi mạ quang học và khắc laser chính xác để nâng cao năng suất chế tác. Sự nhạy bén với xu hướng thẩm mỹ mới giúp làng nghề tạo ra hàng nghìn mẫu trang sức vàng bạc kết hợp đá quý đa dạng, tinh tế.
Dẫu vậy, các nghệ nhân Châu Khê vẫn luôn tâm niệm rằng máy móc chỉ hỗ trợ phần phôi thô, còn linh hồn của một tác phẩm kim hoàn cao cấp vẫn nằm ở khâu chạm tỉa, ghép đậu và đánh bóng thủ công bằng đôi mắt tinh tường cùng bàn tay khéo léo của con người. Chính việc bảo tồn nguyên vẹn những bí quyết cổ truyền kết hợp với kỷ luật giữ chữ tín nghiêm ngặt về tuổi vàng, tuổi bạc đã giúp thương hiệu kim hoàn Châu Khê giữ trọn niềm tin của người yêu trang sức qua nhiều thế hệ.
Gìn giữ mạch nguồn văn hóa bên sông Cửu An
Không chỉ mang lại sự trù phú cho vùng quê ven sông Cửu An, nghề kim hoàn còn bồi đắp nên cốt cách văn hóa thanh lịch, trọng chữ tín và giàu lòng hiếu học của người dân Bình Giang. Những lớp học truyền nghề ngay tại gia đình đã giúp thế hệ trẻ Châu Khê làm chủ kỹ nghệ tinh xảo của tổ tiên, tiếp tục đưa danh tiếng làng nghề vươn xa trên bản đồ thủ công mỹ nghệ Việt Nam.
Hơn năm trăm năm giữ lửa nghề từ thời Hồng Đức đến kỷ nguyên số hóa, làng vàng bạc Châu Khê mãi là biểu tượng rực rỡ cho trí tuệ và bàn tay tài hoa của nghệ nhân kim hoàn đất Việt. Nhằm lưu giữ và lan tỏa hệ thống tri thức di sản văn hóa bản địa, chuyên trang Hải Phòng NSSC tiếp tục cập nhật toàn diện các công trình nghiên cứu bách khoa về lịch sử làng nghề, danh nhân và bản sắc văn hiến vùng duyên hải Bắc Bộ.
NSSC Hải Phòng
haiphong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hải Phòng.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Hải Phòng.
Bài liên quan
Làng nghề mắm Cát Hải - Trăm năm di sản ủ chượp nơi đảo ngọc tiền tiêu
Làng nghề mắm Cát Hải tại huyện đảo Cát Hải lưu giữ kỹ nghệ ủ chượp cá biển, phơi nắng đánh khuấy cổ truyền từ thời thương hiệu Vạn Vân vang danh khắp Đông Dương.
Làng tạc tượng Bảo Hà - Hồn cốt điêu khắc gỗ và rối cổ đất Vĩnh Bảo
Làng tạc tượng Bảo Hà tại xã Đồng Minh, Vĩnh Bảo lưu giữ hơn năm thế kỷ điêu khắc tượng thờ, sơn son thếp vàng và nghệ thuật rối cổ gắn với tổ nghề Nguyễn Công Huệ.
Lễ hội nữ tướng Lê Chân - Hồn thiêng người mở đất trang An Biên xưa
Lễ hội nữ tướng Lê Chân diễn ra vào tháng Hai âm lịch tại Hải Phòng nhằm tưởng niệm vị Thánh Mẫu khai lập trang An Biên qua nghi thức rước bộ và tế nữ quan.



