Làng gốm cổ Chu Đậu - Tinh hoa dòng gốm bác học vang danh năm châu
NSSC Hải PhòngĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Nằm bên tả ngạn dòng sông Thái Bình hiền hòa thuộc vùng đất Nam Sách giàu truyền thống văn hiến, làng gốm cổ Chu Đậu từng là trung tâm chế tác gốm sứ mỹ nghệ bác học rực rỡ bậc nhất Đại Việt suốt từ thế kỷ mười bốn đến thế kỷ mười bảy. Những tuyệt tác gốm men trắng ngà vẽ lam coban từ bến sông quê xưa đã theo các thương thuyền vượt đại dương, ghi dấu ấn văn hóa Việt tại hàng chục bảo tàng danh tiếng khắp năm châu.
Cội nguồn lịch sử và dấu ấn của làng gốm cổ Chu Đậu
Sự hình thành của làng gốm cổ Chu Đậu gắn liền với vị thế địa văn hóa đặc biệt của vùng châu thổ ven sông Thái Bình thuộc xã Thái Tân, huyện Nam Sách. Nơi đây hội tụ mạch nguồn phù sa trù phú từ ngã sáu Lục Đầu Giang đổ về, tạo dựng nền tảng giao thương đường thủy kết nối kinh thành xưa với các thương cảng biển phía đông.
Không gian ven sông Thái Bình thời hoàng kim
Theo tư liệu khảo cổ học vùng Nam Sách, nghề làm gốm tại thôn Chu Đậu khởi phát từ cuối thế kỷ mười ba dưới triều Trần, vươn tới đỉnh cao trong thế kỷ mười lăm và mười sáu dưới thời Lê sơ và nhà Mạc. Tọa lạc gần khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc cùng chốn tổ thiền phái Trúc Lâm tại chùa Côn Sơn và đền Kiếp Bạc, vùng đất Chu Đậu thừa hưởng tinh thần nhân văn của đạo học Đại Việt. Hào khí của danh nhân Nguyễn Trãi, nét thanh tao thiền vị của đệ tam tổ Huyền Quang cùng truyền thống khoa bảng của Lưỡng quốc Trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi quê đất Nam Sách đã thấm sâu vào mỹ cảm tạo hình của người thợ gốm nơi đây.
Khác với gốm dân dụng thông thường, sản phẩm Chu Đậu thời Lê sơ thuộc dòng gốm đạo, gốm bác học cao cấp phục vụ cung đình tại Hoàng thành Thăng Long và xuất khẩu theo con đường tơ lụa trên biển. Cùng với làng gốm Bát Tràng bên bờ sông Hồng, các lò gốm cổ ven sông Thái Bình tạo nên diện mạo rực rỡ của gốm sứ Việt Nam thời phong kiến trước khi trầm lắng vào thế kỷ mười bảy do biến động lịch sử thời Lê – Mạc.
Dấu ấn nữ nghệ nhân Bùi Thị Hý
Bước ngoặt đánh thức giấc ngủ trăm năm của làng gốm cổ Chu Đậu bắt đầu năm 1980, khi nhà ngoại giao Nhật Bản Makoto Anabuki trong chuyến thăm bảo tàng Topkapi Saray tại Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ đã chiêm ngưỡng chiếc bình gốm hoa lam cao năm mươi tư xăng-ti-mét. Trên vai bình lưu giữ mười ba chữ Hán viết dưới men đọc là Thái Hòa bát niên Nam Sách châu tượng nhân Bùi Thị Hý bút, nghĩa là năm Thái Hòa thứ tám đời vua Lê Nhân Tông tức năm 1450, nghệ nhân kiêm chủ lò Bùi Thị Hý tại châu Nam Sách vẽ và tạo tác.
Từ bức thư của ông Makoto Anabuki gửi về Việt Nam, các cuộc khai quật khảo cổ tại thôn Chu Đậu từ năm 1986 đã phát lộ hàng vạn hiện vật gốm cổ cùng nền móng lò nung rộng hàng chục nghìn mét vuông. Gia phả họ Bùi cùng viên gạch cổ khắc chân dung tìm thấy tại Nam Sách đã xác thực thân thế bà tổ nghề Bùi Thị Hý (1420–1499), người phụ nữ tài hoa thông tuệ hội họa, thư pháp và có công tổ chức thương thuyền đưa gốm Việt vươn ra hải trình quốc tế.

| Giai đoạn lịch sử tiêu biểu | Dấu mốc hình thành và khảo cổ học | Ý nghĩa đối với di sản gốm cổ Chu Đậu |
|---|---|---|
| Thế kỷ XIV đến thế kỷ XVII | Khởi phát cuối thời Trần, đạt đỉnh cao thời Lê sơ và nhà Mạc | Định hình dòng gốm bác học xuất khẩu qua con đường tơ lụa trên biển |
| Năm Thái Hòa thứ tám (1450) | Nữ nghệ nhân Bùi Thị Hý đề bút trên chiếc bình hoa lam cổ | Xác lập danh tính nghệ nhân, niên đại và địa danh Nam Sách châu |
| Năm 1980 tại Istanbul | Ông Makoto Anabuki phát hiện bình gốm Việt tại bảo tàng Topkapi Saray | Mở ra hành trình giải mã và tìm lại cội nguồn dòng gốm thất truyền |
| Giai đoạn 1986 đến 1999 | Khai quật di chỉ Chu Đậu và tàu cổ đắm tại vùng biển Cù Lao Chàm | Thu hồi hàng chục vạn cổ vật, phục dựng thành công làng nghề |
Chất liệu bản địa và kỹ nghệ lửa tại làng gốm cổ Chu Đậu
Danh tiếng mỏng như giấy, trong như ngọc, trắng như ngà, kêu như chuông của sản phẩm làng gốm cổ Chu Đậu được kết tinh từ nguồn nguyên liệu tự nhiên đặc hữu kết hợp với quy trình luyện đất, pha men và nung lò nghiêm ngặt. Mỗi công đoạn đều phản ánh tri thức bản địa sâu sắc của cư dân vùng hạ lưu sông Thái Bình.
Nguồn đất sét trắng và men tro trấu
Cốt gốm Chu Đậu có độ bền cơ học vượt trội và sắc trắng thanh khiết nhờ sử dụng nguồn đất sét trắng tự nhiên lắng đọng nơi hợp lưu vùng Lục Đầu Giang và vùng Trúc Thôn, Chí Linh. Đất nguyên liệu sau khi khai thác được phơi ải tự nhiên, ngâm nước trong hệ thống bể lắng liên hoàn để loại bỏ tạp chất oxit sắt. Phần hồ đất mịn nhất được ủ kỹ nhiều tháng giúp tăng độ dẻo trước khi đưa lên bàn xoay chuốt dáng thủ công.
Nét độc đáo làm nên thương hiệu dòng gốm cổ Nam Sách chính là lớp men trắng ngà và men rạn tự nhiên chế từ tro vỏ trấu nếp cái hoa vàng. Vỏ trấu của giống lúa nếp cái hoa vàng Kinh Môn trồng trên bãi bồi ven sông được đốt thành tro trắng mịn, phối trộn theo tỷ lệ bí truyền với vôi sống và cao lanh. Khi nung trên một nghìn hai trăm độ C, lớp men tro vỏ trấu nóng chảy tạo bề mặt men bóng sâu, ấm áp sắc ngà voi tự nhiên với những đường vân rạn ẩn hiện dưới ánh sáng.
Nghệ thuật vẽ hoa văn lam dưới men
Sau khi cốt gốm được chuốt dáng trên bàn xoay, phơi se và sửa hàng mộc đạt độ mỏng đều, người thợ bước vào công đoạn trang trí đòi hỏi bút pháp điêu luyện. Dòng gốm hoa lam Chu Đậu sử dụng khoáng vật coban tự nhiên nghiền mịn pha nước sạch để vẽ trực tiếp lên xương gốm mộc trước khi tráng lớp men tro trấu phủ bên ngoài.
Bằng chiếc bút lông mềm mại, người nghệ nhân đi những nét cọ dứt khoát từ thanh mảnh như sợi tơ đến phóng khoáng, đậm nhạt uyển chuyển mà không dùng khuôn mẫu in sẵn. Bên cạnh gốm vẽ lam dưới men, các thế hệ nghệ nhân như nghệ nhân Hà Bá Định cùng đội ngũ thợ giỏi tại Thái Tân còn phục dựng dòng gốm tam thái nhiều màu vẽ trên men và gốm men ngọc cổ điển. Trong ngọn lửa lò nung rực đỏ, sắc coban dưới lớp men vỏ trấu hòa quyện vào cốt đất tạo nên chiều sâu mỹ thuật bền vững hàng trăm năm.

- Tuyển chọn và luyện cốt đất sét trắng: Lọc lắng đất sét vùng Lục Đầu Giang qua nhiều bể liên hoàn để thu hồi lớp bùn non tinh khiết, dẻo mịn.
- Chuốt dáng thủ công trên bàn xoay: Tạo hình các dáng bình, chậu, đĩa cân đối với độ dày thành gốm đồng đều và đường cong thanh thoát.
- Kỹ thuật trang trí đa tầng trên cốt mộc: Kết hợp nhuần nhuyễn các thủ pháp khắc chìm, chạm lộng, đắp nổi và vẽ tay bằng màu khoáng coban.
- Pha chế men tro vỏ trấu nếp cái hoa vàng: Phối trộn tro trấu lúa nếp bản địa với cao lanh tạo nên sắc men trắng ngà ấm áp cùng vân men rạn cổ kính.
- Kỹ nghệ điều tiết nhiệt độ nung lò: Kiểm soát chặt chẽ môi trường lửa ở nhiệt độ cao để cốt đất kết khối đanh chắc, vang tiếng chuông ngân.
Bản sắc mỹ thuật và dáng bình tiêu biểu của làng gốm cổ Chu Đậu
Giá trị đưa tên tuổi làng gốm cổ Chu Đậu vượt khỏi biên giới quốc gia nằm ở hệ thống đồ án hoa văn thuần Việt mang đậm triết lý nhân sinh phương Đông. Người thợ gốm xứ Đông đã đưa trọn vẹn cảnh sắc thiên nhiên, văn hóa làng xã vùng đồng bằng sông Hồng vào từng thớ đất.
Dáng bình tỳ bà và hoa văn thuần Việt
Trong hàng trăm kiểu dáng hiện vật tìm thấy tại di chỉ Nam Sách và con tàu cổ Cù Lao Chàm, bình tỳ bà cùng bình củ tỏi, bình giọt ngọc là những tác phẩm tiêu biểu nhất cho chuẩn mực thẩm mỹ gốm Việt thế kỷ mười lăm. Dáng bình tỳ bà có bụng dưới phình tròn đầy đặn rồi thuôn dần lên cổ cao thanh mảnh, miệng loe nhẹ tựa cây đàn cổ truyền, biểu trưng cho vẻ đẹp hiền hòa của người phụ nữ Việt Nam và nguyên lý âm dương giao hòa.
Bố cục hoa văn trên thân bình chia thành bốn tầng họa tiết chặt chẽ. Phần cổ bình trang trí họa tiết lá chuối hoặc lá lúa non vươn thẳng, gợi nhắc cánh đồng lúa châu thổ và lông chim Lạc trên trống đồng Đông Sơn. Phần vai bình điểm xuyết dải hoa cúc dây mềm mại tượng trưng cho sự chính trực, trong khi phần bụng bình mở ra bức tranh quê hương với hoa sen, chim hạc, chim chích chòe đậu cành trúc, mục đồng chăn trâu thổi sáo hay mái nhà tranh bên bến nước. Phần chân bình khép lại bằng dải cánh sen cách điệu trong tinh thần từ bi của Phật giáo Đại Việt.
Chiều sâu triết lý nhân sinh trong từng nét cọ
Mỗi đồ án trang trí của làng gốm cổ Chu Đậu đều ẩn chứa thông điệp văn hóa sâu sắc về khát vọng thái bình, nhân nghĩa và sự gắn kết giữa con người với vũ trụ. Nếu họa tiết hoa sen phản ánh ảnh hưởng của dòng thiền Trúc Lâm thời Trần – Lê sơ thì hình ảnh chim phượng, chim hạc, cá chép vượt vũ môn hay tùng cúc trúc mai lại gửi gắm ước vọng hiếu học và khí tiết thanh cao của tầng lớp nho sĩ xứ Đông.
Nét bút của nghệ nhân Chu Đậu vừa chuẩn mực trong bố cục đăng đối của dòng gốm quan xưởng, vừa hồn nhiên, sinh động trong từng cử chỉ của đàn cá bơi lội, đôi chim sẻ rỉa cánh hay đóa cúc bung nở. Chính sự dung dị mà sang trọng ấy đã khiến gốm cổ Nam Sách trở thành sứ giả văn hóa chinh phục giới thưởng ngoạn từ Nhật Bản, Đông Nam Á tới vùng Trung Cận Đông và châu Âu.
| Dòng sản phẩm và họa tiết | Đặc trưng tạo hình và kỹ thuật | Biểu trưng văn hóa trong mỹ thuật Việt |
|---|---|---|
| Bình tỳ bà và bình củ tỏi | Thân tròn đầy đặn, cổ vươn cao cân đối theo nguyên lý âm dương | Tôn vinh phẩm hạnh người phụ nữ Việt và sự hòa hợp trời đất |
| Gốm hoa lam vẽ dưới men | Bút pháp coban phóng khoáng ẩn dưới lớp men tro trấu trắng ngà | Khắc họa cảnh sắc làng quê Bắc Bộ thanh bình, giàu chất thơ |
| Gốm tam thái và men rạn | Phối sắc đỏ, vàng, lục trên nền men rạn tự nhiên cổ kính | Thể hiện trình độ pha men và điều khiển hỏa biến bậc thầy |
| Đồ án lá chuối, sen, cúc dây | Chia bốn tầng bố cục từ cổ bình, vai bình đến thân và chân đế | Kết tinh văn minh lúa nước, tinh thần Phật giáo và khí tiết nho gia |
Hành trình hồi sinh di sản văn hóa của làng gốm cổ Chu Đậu
Sau gần bốn trăm năm vắng bóng khói lò bên bờ sông Thái Bình, hành trình phục dựng làng gốm cổ Chu Đậu từ cuối thế kỷ hai mươi đến nay là câu chuyện kỳ diệu về sức sống bền bỉ của di sản dân tộc. Từ những mảnh gốm nằm sâu dưới lòng đất và đáy biển, các thế hệ nghệ nhân đương đại đã khôi phục trọn vẹn công thức men cổ cùng kỹ thuật chuốt vẽ truyền thống.
Khai quật tàu cổ và phục dựng lò gốm
Trong giai đoạn 1997 đến 1999, cuộc khai quật khảo cổ học dưới nước tại vùng biển Cù Lao Chàm đã trục vớt hơn hai mươi tư vạn hiện vật gốm sứ từ một thương thuyền quốc tế bị đắm vào thế kỷ mười lăm. Các nhà khoa học xác nhận phần lớn số cổ vật nguyên vẹn này chính là sản phẩm chế tác từ làng gốm cổ Chu Đậu xuất khẩu qua thương cảng cổ. Phát hiện này cung cấp bộ mẫu vật đối chứng vô giá về kiểu dáng, cốt đất, nước men và hoa văn để các nghệ nhân tại xã Thái Tân phục hồi nguyên bản dòng gốm cổ.
Từ đầu thế kỷ hai mươi mốt, không gian sản xuất và trưng bày gốm tại thôn Chu Đậu được quy hoạch bài bản bên cạnh khu di tích lò gốm cổ. Những nghệ nhân lão thành đã thử nghiệm hàng trăm mẻ đốt để tìm lại chính xác tỷ lệ pha chế tro vỏ trấu nếp cái hoa vàng, đồng thời truyền dạy nghệ thuật chuốt gốm, vẽ hoa văn dưới men cho hàng trăm thợ trẻ tại địa phương.
Lan tỏa giá trị gốm Việt trên trường quốc tế
Hiện nay, các hiện vật gốc của làng gốm cổ Chu Đậu đang được lưu giữ trang trọng tại bốn mươi sáu bảo tàng danh tiếng thuộc ba mươi hai quốc gia như bảo tàng Topkapi Saray tại Thổ Nhĩ Kỳ, bảo tàng Brussels tại Bỉ, bảo tàng Tokyo tại Nhật Bản hay bảo tàng Harvard tại Hoa Kỳ. Những tác phẩm phục dựng tinh xảo từ bàn tay nghệ nhân đất Nam Sách cũng được lựa chọn làm tặng phẩm ngoại giao cấp quốc gia trong nhiều sự kiện quốc tế.
Trải qua hơn sáu thế kỷ thăng trầm cùng lịch sử dân tộc, làng gốm cổ Chu Đậu vẫn vẹn nguyên cốt cách thanh lịch, thuần Việt trong từng nét cọ hoa lam và sắc men trắng ngà ấm áp. Nhằm bảo tồn và phát huy kho tàng tri thức thủ công truyền thống vùng cửa biển và xứ Đông, chuyên trang Hải Phòng NSSC tiếp tục hệ thống hóa các tư liệu bách khoa về lịch sử làng nghề, nghệ nhân và di sản văn hóa bản địa tới đông đảo độc giả.
NSSC Hải Phòng
haiphong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hải Phòng.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Hải Phòng.
Bài liên quan
Làng nghề mắm Cát Hải - Trăm năm di sản ủ chượp nơi đảo ngọc tiền tiêu
Làng nghề mắm Cát Hải tại huyện đảo Cát Hải lưu giữ kỹ nghệ ủ chượp cá biển, phơi nắng đánh khuấy cổ truyền từ thời thương hiệu Vạn Vân vang danh khắp Đông Dương.
Làng tạc tượng Bảo Hà - Hồn cốt điêu khắc gỗ và rối cổ đất Vĩnh Bảo
Làng tạc tượng Bảo Hà tại xã Đồng Minh, Vĩnh Bảo lưu giữ hơn năm thế kỷ điêu khắc tượng thờ, sơn son thếp vàng và nghệ thuật rối cổ gắn với tổ nghề Nguyễn Công Huệ.
Làng vàng bạc Châu Khê - Cái nôi hơn năm thế kỷ của nghề kim hoàn Việt
Làng vàng bạc Châu Khê tại Bình Giang khởi nguồn từ thời vua Lê Thánh Tông gắn với Thượng thư Lưu Xuân Tín, nghề đúc bạc nén và kỹ nghệ đậu bạc tinh xảo.



