Nghệ nhân Hà Bá Định - Người đánh thức bài men cổ gốm Chu Đậu
NSSC Hải PhòngĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Trong công cuộc hồi sinh những dòng gốm cổ bác học của dân tộc Việt Nam cuối thế kỷ hai mươi và đầu thế kỷ hai mươi mốt, nghệ nhân Hà Bá Định được ghi nhận là người đặt viên gạch nền móng quan trọng để đánh thức di sản gốm cổ Chu Đậu. Bằng trí tuệ nghiên cứu bền bỉ tại quê hương Nam Sách, ông đã đưa thương hiệu gốm Việt tỏa sáng trở lại.
| Tiêu chí hồ sơ nhân vật | Thông tin lịch sử và sự nghiệp phục dựng di sản tại Việt Nam |
|---|---|
| Họ tên và danh hiệu | Nghệ nhân Hà Bá Định (Nghệ nhân Ưu tú ngành thủ công mỹ nghệ gốm sứ Việt Nam) |
| Quê quán và nơi gắn bó | Xã Thái Tân, huyện Nam Sách, bên dòng sông Thái Bình thuộc không gian văn hóa xứ Đông |
| Lĩnh vực chuyên môn | Nghiên cứu khảo cổ thực nghiệm, phục dựng chất men và kỹ thuật vẽ hoa lam gốm cổ |
| Dấu mốc khởi phát | Tham gia tiếp nhận thông tin khảo cổ từ sau bức thư của ngài Makoto Anabuki và khai quật lòng đất Chu Đậu |
| Thành tựu kỹ thuật | Giải mã bài men tro trấu cổ truyền từ trấu nếp cái hoa vàng và kỹ thuật gốm Chu Đậu phục dựng |
| Dòng tác phẩm tiêu biểu | Phục nguyên bản bình hoa lam Topkapi Saray, bình Tỳ Bà, bình Thiên Nga và gốm đắp nổi |
| Công tác truyền nghề | Đào tạo hàng trăm thợ gốm, họa sĩ vẽ gốm trẻ cho làng nghề tại Nam Sách |
| Vinh danh và ghi nhận | Được trao tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú và nhiều giải thưởng tinh hoa thủ công mỹ nghệ quốc gia |
| Triết lý làm nghề | Giữ trọn hồn cốt đạo lý Việt trong từng nét cọ, kết hợp nghiên cứu khoa học với cảm xúc thủ công |
| Di sản lưu truyền | Hồi sinh mạch sống kinh tế và văn hóa cho làng gốm bác học bên bờ sông Thái Bình |
Cơ duyên của nghệ nhân Hà Bá Định với gốm cổ Chu Đậu
Hành trình đến với sứ mệnh phục hưng một dòng gốm cổ đã ngủ yên bốn thế kỷ dưới lòng đất của nghệ nhân Hà Bá Định khởi nguồn từ chính sự trăn trở trước những mảnh gốm vỡ phát lộ ngay dưới chân ruộng, bờ tre quê hương Nam Sách và cuộc hội ngộ lịch sử với giới khảo cổ học Việt Nam.
Quê hương Thái Tân và ký ức lòng đất
Sinh ra và lớn lên trên vùng đất ven sông thuộc huyện Nam Sách — nơi có truyền thống văn hiến lâu đời gắn kết với Văn miếu Mao Điền và danh thắng khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc — nghệ nhân Hà Bá Định từ thuở nhỏ đã quen thuộc với cảnh người dân xã Thái Tân mỗi khi đào ao, làm thủy lợi lại bắt gặp hàng lớp mảnh sành, mảnh sứ cổ có hoa văn màu xanh lam cùng những bao nung bằng đất nung xếp chồng lên nhau. Trong suốt một thời gian dài, cư dân địa phương chỉ biết rằng dưới lòng đất làng mình từng tồn tại một khu lò gốm cổ xưa, nhưng chưa ai hình dung được tầm vóc quốc tế lẫy lừng của những hiện vật nằm sâu dưới lớp phù sa ấy.
Bước ngoặt làm thay đổi nhận thức của cả vùng quê diễn ra từ sau năm 1980, khi nhà ngoại giao Nhật Bản Makoto Anabuki gửi bức thư lịch sử nhờ tìm hiểu nguồn gốc chiếc bình hoa lam đề tên danh nữ Bùi Thị Hý năm Thái Hòa thứ 8 (1450) đang lưu giữ tại Thổ Nhĩ Kỳ. Khi các đoàn chuyên gia khảo cổ học Trung ương và địa phương về xã Thái Tân mở các hố khai quật quy mô lớn vào thập niên 1980 và 1990, ông đã theo sát từng nhát cuốc khảo cổ, tận mắt ngắm nhìn hàng nghìn hiện vật đĩa, bát, bình tỳ bà, chân đèn men ngọc, men trắng hoa lam phát lộ từ lòng đất quê hương.
Khát vọng đánh thức dòng gốm bác học xưa
Chứng kiến những hiện vật gốm cổ của cha ông thời Trần – Lê sơ đạt tới trình độ mỹ thuật đỉnh cao nhưng nghề làm gốm tại quê nhà lại hoàn toàn đứt gãy suốt gần bốn trăm năm kể từ sau biến động cuối thế kỷ 16, trong lòng nghệ nhân Hà Bá Định dấy lên niềm thôi thúc mãnh liệt phải khôi phục bằng được nghề xưa. Ông tâm niệm rằng nếu chỉ trưng bày các mảnh vỡ khảo cổ trong tủ kính bảo tàng thì di sản của tiền nhân vẫn chỉ là quá khứ tĩnh lặng; chỉ khi nào ngọn lửa lò gốm đỏ rực trở lại bên bờ sông Thái Bình và người thợ hôm nay tự tay làm ra được những chiếc bình mang đúng sắc men, cốt đất của thế kỷ 15 thì di sản mới thực sự hồi sinh.
Với quyết tâm ấy, từ cuối thế kỷ 20 sang đầu thế kỷ 21, khi dự án khôi phục làng gốm cổ Chu Đậu được khởi động, ông đã dồn toàn bộ tâm lực, thời gian và trí tuệ vào công cuộc nghiên cứu thực nghiệm. Không có bất kỳ cuốn sổ tay pha chế nào của người xưa để lại sau chiến tranh Trịnh – Mạc, ông buộc phải bắt đầu hành trình giải mã kỹ thuật cổ truyền từ con số không bằng phương pháp phân tích ngược từng mảnh gốm vỡ khảo cổ.
Hành trình nghệ nhân Hà Bá Định giải mã bài men cổ truyền
Thử thách cam go nhất trên con đường khôi phục dòng gốm Chu Đậu phục dựng của nghệ nhân Hà Bá Định chính là việc tìm ra tỷ lệ phối trộn xương đất và bài men tro trấu cổ truyền có sắc trắng ngà ấm áp cùng mạng lưới vết rạn tự nhiên đặc trưng của thế kỷ 15.
Nghiên cứu xương đất trắng và men tro trấu
Qua hàng trăm mẻ thử nghiệm thất bại với đủ loại đất sét và hóa chất tráng men công nghiệp hiện đại nhưng vẫn không thể tái tạo được chiều sâu thị giác trầm mặc của cổ vật, nghệ nhân Hà Bá Định nhận ra rằng chìa khóa của gốm cổ nằm ở nguyên liệu tự nhiên bản địa. Ông lặn lội tìm về vùng mỏ đất sét trắng Trúc Thôn (Chí Linh) và nguồn nước phù sa sông Thái Bình, đồng thời phối hợp cùng các kỹ sư hóa silicat phân tích thành phần vi lượng trong lớp men của các mảnh gốm đào được tại hố khai quật Thái Tân. Kết quả phân tích cho thấy độ bóng ngà như ngọc của gốm xưa được tạo nên từ hàm lượng silicat tự nhiên có trong tro vỏ trấu lúa nếp.
Từ phát hiện quan trọng đó, ông tiến hành thu mua vỏ trấu của giống lúa nếp cái hoa vàng Kinh Môn — một đặc sản nông nghiệp trứ danh của địa phương — đem đốt ở nhiệt độ kiểm soát chặt chẽ để thu lấy lớp tro trắng mịn như tuyết. Lớp tro trấu này tiếp tục được ông nghiền nhỏ cùng đá vôi trắng vùng núi đá Kinh Môn, cao lanh tinh khiết và đất sét trắng theo tỷ lệ chuẩn xác tuyệt đối. Khi đưa vào lò nung ở nhiệt độ cao, bài men tro trấu cổ truyền do ông phục dựng đã tái hiện hoàn hảo sắc men trắng ngà ngả sắc ngọc dịu mắt, độ trong sâu thẳm và tiếng kêu thanh giòn hệt như những cổ vật thế kỷ 15 được trục vớt từ tàu cổ Cù Lao Chàm.
Phục hồi kỹ thuật vẽ hoa lam dưới men
Song hành cùng việc làm chủ chất men tro trấu, nghệ nhân Hà Bá Định còn dành nhiều năm khổ luyện để khôi phục kỹ thuật vẽ hoa lam dưới men và nghệ thuật khắc chìm, đắp nổi trên cốt gốm mộc. Khác với lối vẽ gốm khuôn mẫu công nghiệp, bút pháp của gốm Chu Đậu đòi hỏi người nghệ nhân phải vận dụng ngọn bút lông mềm mại, đi nét dứt khoát trên bề mặt xương gốm đang có độ hút nước cao để tạo nên độ đậm nhạt tự nhiên của màu oxit cô ban. Dưới bàn tay tài hoa của ông, những họa tiết chim phượng, hoa sen, hoa cúc dây, cá chép vượt vũ môn hay cảnh mục đồng chăn trâu hiện lên sống động, mang đậm triết lý nhân sinh của văn hóa Việt.
Đặc biệt, ông đã trực tiếp chỉ đạo và tham gia phục dựng thành công hàng loạt dáng bình cổ điển có độ khó kỹ thuật bậc nhất như chiếc bình hoa lam Topkapi Saray, dòng bình Tỳ Bà dáng thanh tao, bình Thiên Nga cổ vươn cao uyển chuyển và dòng bình Hút Lộc vẽ vàng kim kết hợp men cổ. Mỗi tác phẩm hoàn thiện đều trải qua quy trình chuốt dáng trên bàn xoay, sửa hàng mộc, vẽ hoa văn, tráng men tro trấu và nung đốt nghiêm ngặt, khẳng định sự hồi sinh trọn vẹn của một dòng gốm bác học Việt Nam.

Tâm huyết truyền nghề của nghệ nhân Hà Bá Định tại Nam Sách
Hiểu rõ rằng một làng nghề truyền thống chỉ có thể phát triển bền vững khi có đội ngũ kế cận đông đảo và lành nghề, nghệ nhân Hà Bá Định đã dành phần lớn tâm huyết cuộc đời cho sự nghiệp đào tạo, truyền dạy bí quyết làm gốm cho thế hệ thanh niên tại quê hương.
Đào tạo đội ngũ thợ trẻ và họa sĩ gốm
Ngay từ những ngày đầu xưởng gốm tại xã Thái Tân mới đi vào hoạt động, nghệ nhân Hà Bá Định đã trực tiếp đứng lớp, cầm tay chỉ việc cho hàng trăm học viên là con em nông dân trong vùng Nam Sách và các huyện lân cận. Ông không hề giấu nghề mà truyền đạt tỉ mỉ từ cách nhận biết độ dẻo của đất sét, cách điều chỉnh lực bàn tay khi vuốt dáng trên bàn xoay, kỹ thuật cầm bút lông điều tiết lượng màu cô ban cho đến kinh nghiệm quan sát ngọn lửa trong lò nung để tránh hiện tượng nổ men hay cong vênh sản phẩm.
Trong quá trình giảng dạy, ông luôn truyền cho các học trò niềm tự hào sâu sắc về lịch sử quê hương, từ truyền thống hào hùng của chiến thắng Bạch Đằng năm 1288 dưới sự chỉ huy của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn tại căn cứ Vạn Kiếp cho tới tấm gương sáng tạo của các bậc tiền nhân làng gốm. Nhờ sự dìu dắt tận tâm của ông, nhiều người thợ trẻ từ chỗ chưa từng cầm cọ vẽ đã trưởng thành vượt bậc, trở thành những nghệ nhân giỏi, kỹ thuật viên nòng cốt đảm nhận việc chế tác những dòng sản phẩm gốm mỹ nghệ cao cấp.
Kết nối di sản gốm cổ với sinh kế làng nghề
Sự phục hưng của dòng gốm Chu Đậu phục dựng với dấu ấn chuyên môn của nghệ nhân Hà Bá Định đã tạo ra bước chuyển dịch kinh tế – xã hội sâu sắc cho vùng nông thôn ven sông Thái Bình. Từ một vùng quê thuần nông, xã Thái Tân đã phát triển thành điểm sáng thủ công mỹ nghệ và văn hóa du lịch, sánh vai cùng các làng nghề danh tiếng trong vùng như làng chạm khắc gỗ Đông Giao, làng vàng bạc Châu Khê, làng tạc tượng Bảo Hà và làng in mộc bản Thanh Liễu.
Hàng trăm hộ gia đình địa phương có thêm nguồn thu nhập ổn định từ việc tham gia vào chuỗi cung ứng nguyên liệu trấu nếp, chế tác cốt gốm, vẽ hoa văn, đóng gói sản phẩm và đón tiếp các đoàn khách tham quan học tập. Không gian trưng bày và xưởng sản xuất gốm tại Nam Sách đã trở thành điểm đến giáo dục di sản hấp dẫn cho học sinh, sinh viên và các đoàn ngoại giao quốc tế mỗi khi về thăm vùng đất xứ Đông và thành phố cảng Hải Phòng.

Niên biểu sự nghiệp và thành tựu của nghệ nhân Hà Bá Định
Chặng đường hơn ba thập kỷ miệt mài nghiên cứu khảo cổ thực nghiệm, phục dựng kỹ nghệ cổ truyền và truyền lửa nghề của nghệ nhân Hà Bá Định được tổng hợp qua bảng niên biểu các dấu mốc và thành tựu di sản dưới đây.
| Giai đoạn hoạt động | Sự kiện và dấu mốc phục dựng di sản tại Việt Nam | Hạng mục kỹ thuật và tác phẩm | Giá trị đóng góp đối với làng nghề |
|---|---|---|---|
| Thập niên 1980 - 1990 | Tiếp cận các đợt khai quật khảo cổ tại xã Thái Tân sau bức thư của ngài Makoto Anabuki | Thu thập mẫu mảnh gốm, bao nung và nghiên cứu địa tầng lò cổ | Tích lũy cơ sở dữ liệu thực tế về xương đất, sắc men và họa tiết thế kỷ 15 |
| Năm 2001 đến 2005 | Tham gia nòng cốt quá trình thành lập xưởng phục dựng, thử nghiệm bài men tro trấu cổ truyền | Giải mã tỷ lệ men từ trấu lúa nếp cái hoa vàng và đất sét trắng | Khôi phục thành công sắc men trắng ngà rạn tự nhiên đặc trưng của gốm cổ |
| Năm 2006 đến 2012 | Phục nguyên bản các kiệt tác gốm thời Lê sơ – Mạc và chuẩn hóa kỹ thuật vẽ hoa lam | Chế tác thành công bình hoa lam Topkapi Saray, bình Tỳ Bà, bình Thiên Nga | Đưa dòng gốm Chu Đậu phục dựng đạt chuẩn mực mỹ thuật cung đình xưa |
| Năm 2013 đến 2018 | Nghiên cứu kết hợp kỹ thuật vẽ vàng kim trên nền men tro trấu cổ truyền và mở rộng đào tạo thợ trẻ | Dòng bình Phú Quý, bình Hút Lộc và bộ sưu tập gốm quà tặng ngoại giao | Nâng tầm giá trị thương mại và vị thế quà tặng quốc gia của gốm bản địa |
| Giai đoạn 2019 đến nay | Được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, tiếp tục cố vấn kỹ thuật và truyền dạy thế hệ kế cận | Bảo tồn quy chuẩn kỹ thuật gốc và hoàn thiện hồ sơ di sản làng nghề | Khẳng định vai trò người giữ lửa tiêu biểu của ngành gốm sứ thủ công Việt Nam |
Tác phẩm phục dựng trở thành quà tặng quốc gia
Một trong những niềm tự hào lớn nhất trong cuộc đời làm nghề của nghệ nhân Hà Bá Định cùng tập thể nghệ nhân Nam Sách là việc những tác phẩm gốm Chu Đậu phục dựng đã được Đảng, Nhà nước và Chính phủ lựa chọn làm tặng phẩm ngoại giao chính thức tại nhiều sự kiện quốc tế trọng đại như Tuần lễ Cấp cao APEC và các chuyến thăm cấp nhà nước. Những chiếc bình hoa lam, bình Tỳ Bà, bình Giọt Ngọc mang nước men tro trấu óng ả và nét vẽ hoa sen, chim lạc thuần Việt đã có mặt tại phòng khánh tiết của nguyên thủ hàng chục quốc gia trên thế giới.
Sự đón nhận trân trọng của bạn bè quốc tế đối với các tác phẩm gốm phục dựng không chỉ khẳng định tay nghề bậc thầy của đội ngũ nghệ nhân Việt Nam đương đại mà còn nối dài mạch nguồn giao thương văn hóa mà các bậc tiền nhân từ thời nhà tư sản Nguyễn Hữu Thu cho tới nghệ nhân Bảo Hiên Rồng Vàng đã dày công vun đắp qua nhiều thế kỷ.
Sự tôn vinh của Nhà nước và giới chuyên môn
Ghi nhận những cống hiến xuất sắc và bền bỉ trong việc nghiên cứu, phục hồi và truyền dạy nghề thủ công truyền thống, Chủ tịch nước đã trao tặng nghệ nhân Hà Bá Định danh hiệu cao quý Nghệ nhân Ưu tú trong lĩnh vực thủ công mỹ nghệ, cùng nhiều bằng khen, giải thưởng sáng tạo tại các kỳ triển lãm mỹ thuật ứng dụng toàn quốc. Các nhà sử học, nhà khảo cổ học và chuyên gia gốm sứ trong nước đều đánh giá ông là chiếc cầu nối sống động giữa quá khứ vàng son thế kỷ 15 với thực tiễn sản xuất đương đại.
Dù đã đạt được nhiều danh hiệu cao quý, người nghệ nhân vùng đất Nam Sách vẫn giữ trọn phong thái giản dị, cần mẫn bên bàn xoay và những mẻ lò nung mỗi ngày. Đối với ông, phần thưởng lớn nhất chính là được nhìn thấy những người thợ trẻ quê mình tự tin cầm bút vẽ nên những đường nét hoa văn dân tộc và nghe tiếng gốm reo vang mỗi khi mở cửa lò.
Triết lý bảo tồn gắn liền sáng tạo của nghệ nhân Hà Bá Định
Cuộc đời hoạt động nghệ thuật của nghệ nhân Hà Bá Định là minh chứng tiêu biểu cho triết lý bảo tồn di sản sống: giữ nguyên phần hồn cốt truyền thống nhưng luôn mở lòng đón nhận tiến bộ khoa học để di sản thích ứng với đời sống hiện đại.
Giữ gìn hồn cốt văn hóa Việt trong hoa văn
Theo quan niệm làm nghề của nghệ nhân Hà Bá Định, giá trị cốt lõi khiến gốm Chu Đậu khác biệt hoàn toàn với mọi dòng gốm sứ trên thế giới nằm ở tính triết lý và tâm hồn Việt Nam ẩn chứa trong từng họa tiết trang trí. Dưới sự hướng dẫn của ông, các họa sĩ vẽ gốm luôn tuân thủ bố cục tam tài (Thiên – Địa – Nhân), kết hợp hài hòa giữa hình tượng hoa sen thanh cao của Phật giáo từ chốn tổ chùa Côn Sơn, hoa cúc chính trực của Nho giáo và hình ảnh chim hạc, sóng nước uyển chuyển của Đạo giáo.
Ông luôn nhắc nhở thế hệ trẻ rằng khi đặt bút thực hiện kỹ thuật vẽ hoa lam lên cốt gốm, người nghệ nhân không chỉ vẽ bằng kỹ năng đôi tay mà phải vẽ bằng sự tĩnh tại của tâm hồn và lòng biết ơn tổ tiên. Chính nhờ giữ vững kỷ luật thẩm mỹ ấy, mỗi sản phẩm xuất xưởng từ làng nghề đều toát lên vẻ đẹp trang nhã, sang trọng và mang đậm bản sắc văn hiến dân tộc.
Ứng dụng khoa học nâng tầm di sản bản địa
Bên cạnh việc bảo tồn nguyên vẹn bài men tro trấu cổ truyền và lối vẽ tay thủ công độc bản, nghệ nhân Hà Bá Định cũng là người tiên phong ủng hộ việc ứng dụng công nghệ lò nung khí đốt sạch thay thế dần lò củi truyền thống nhằm kiểm soát chính xác biểu đồ nhiệt độ, giảm thiểu tỷ lệ hao hụt và bảo vệ môi trường sinh thái làng nghề. Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa bí quyết cổ truyền thế kỷ 15 với công nghệ kiểm định chất lượng hiện đại đã giúp sản phẩm gốm quê hương đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe nhất của thị trường quốc tế.
Hành trình phục dựng di sản đầy tâm huyết của nghệ nhân Hà Bá Định đã góp phần khẳng định sức sống mãnh liệt của văn hóa truyền thống Việt Nam trong kỷ nguyên đổi mới sáng tạo. Trên chặng đường số hóa và lan tỏa những giá trị di sản văn hiến cùng chân dung các bậc nghệ nhân tiêu biểu, chuyên trang Hải Phòng NSSC tiếp tục giới thiệu những câu chuyện truyền cảm hứng về ý chí gìn giữ và nâng tầm thương hiệu bản địa Việt Nam.
NSSC Hải Phòng
haiphong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hải Phòng.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Doanh nhân Hải Phòng.
Bài liên quan
Làng nghề mắm Cát Hải - Trăm năm di sản ủ chượp nơi đảo ngọc tiền tiêu
Làng nghề mắm Cát Hải tại huyện đảo Cát Hải lưu giữ kỹ nghệ ủ chượp cá biển, phơi nắng đánh khuấy cổ truyền từ thời thương hiệu Vạn Vân vang danh khắp Đông Dương.
Làng tạc tượng Bảo Hà - Hồn cốt điêu khắc gỗ và rối cổ đất Vĩnh Bảo
Làng tạc tượng Bảo Hà tại xã Đồng Minh, Vĩnh Bảo lưu giữ hơn năm thế kỷ điêu khắc tượng thờ, sơn son thếp vàng và nghệ thuật rối cổ gắn với tổ nghề Nguyễn Công Huệ.
Làng vàng bạc Châu Khê - Cái nôi hơn năm thế kỷ của nghề kim hoàn Việt
Làng vàng bạc Châu Khê tại Bình Giang khởi nguồn từ thời vua Lê Thánh Tông gắn với Thượng thư Lưu Xuân Tín, nghề đúc bạc nén và kỹ nghệ đậu bạc tinh xảo.



