Bỏ qua đến nội dung

Làng nghề mắm Cát Hải - Trăm năm di sản ủ chượp nơi đảo ngọc tiền tiêu

Hình thành từ truyền thống khai thác biển khơi của cư dân huyện đảo tiền tiêu thuộc thành phố Hải Phòng, làng nghề mắm Cát Hải kết tinh hơn một thế kỷ tri thức dân gian qua phương pháp ủ chượp cá biển dài ngày kết hợp phơi nắng tự nhiên và đánh khuấy thủ công bền bỉ.

NSSC Hải PhòngĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Người thợ làng nghề mắm Cát Hải thực hiện đánh khuấy chượp cá trong bể đá ngoài trời dưới nắng

Đặt chân lên dải đất cát trắng nằm giữa cửa ngõ vịnh Bắc Bộ đầy nắng và gió mặn, bất kỳ ai cũng cảm nhận ngay hương thơm nồng đượm tỏa ra từ hàng nghìn chiếc chum sành xếp thẳng tắp trong các sân chượp của làng nghề mắm Cát Hải. Không chỉ là sinh kế gắn liền với nhịp thủy triều của ngư dân vùng biển Đông Bắc, nghề làm mắm nơi đây còn là pho sử sống phản chiếu bản lĩnh lao động cần cù và trí tuệ chế biến hải sản truyền thống của người Việt.

Lịch sử trăm năm hình thành làng nghề mắm Cát Hải

Hành trình phát triển của làng nghề mắm Cát Hải gắn liền với lịch sử quai đê lấn biển, lập vạn chài trên dải đảo cát nằm giữa cửa sông Bạch Đằng và vùng biển Đông Bắc. Từ những ang chượp cá thủ công của cư dân ngư nghiệp thuở ban đầu đến danh hiệu Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ngày nay, nghề làm mắm trên đảo đã trải qua hơn một thế kỷ đầy tự hào.

Bước chân ngư dân mở đất và nghề muối cá cổ

Theo sử liệu địa phương, từ nhiều thế kỷ trước, cư dân ven biển Nam Định, Thái Bình, Hải Dương và Quảng Yên đã dong thuyền ra định cư tại các làng Đôn Lương, Văn Chấn, Hòa Hy, Lục Độ thuộc huyện đảo Cát Hải nằm liền kề quần đảo Cát Bà và thắng cảnh vịnh Lan Hạ. Nhờ những con thuyền gỗ vững chãi đóng từ các xưởng truyền thống như làng đóng tàu Cổ Đôi, ngư dân trên đảo vươn khơi đánh bắt tại ngư trường vịnh Bắc Bộ trải dài ra tận vùng biển quanh đảo Bạch Long Vĩ ngoài khơi xa.

Do lượng cá đánh bắt theo mùa rất lớn, cư dân bản địa đã tận dụng nguồn muối hạt trên đảo để ủ muối cá trong các chum sành dự trữ quanh năm. Qua nhiều thế hệ đúc kết kinh nghiệm thích ứng với khí hậu bốn mùa miền Bắc, kỹ thuật muối cá dân gian tại Cát Hải dần hoàn thiện thành quy trình ủ chượp đánh khuấy độc đáo, tạo nên sản vật nước mắm Cát Hải sánh đặc, thơm nồng nổi tiếng khắp đồng bằng Bắc Bộ.

Danh tiếng hãng nước mắm Vạn Vân thuở giao thời

Đầu thế kỷ hai mươi, hoạt động sản xuất tại làng nghề mắm Cát Hải chuyển mình từ quy mô hộ gia đình sang mô hình liên kết giao thương lớn. Khoảng năm 1916, nhà tư sản dân tộc Đoàn Đức Ban cùng các tiểu chủ trên đảo đã quy tụ những xưởng chượp uy tín và thiết lập mạng lưới thuyền buồm vận chuyển về bến Tam Bạc, lập nên hãng nước mắm Vạn Vân vang danh khắp Đông Dương. Sản phẩm của hãng nước mắm Vạn Vân không chỉ đi vào ca dao tôn vinh mỹ vị đất Bắc mà còn tham dự các hội chợ quốc tế ở châu Âu thập niên 1930.

Sau ngày miền Bắc giải phóng, năm 1959, các cơ sở làm mắm trên đảo hợp nhất thành xí nghiệp quốc doanh làm nòng cốt cho làng nghề. Đặc biệt, ngày 31 tháng 3 năm 1959 đã đi vào lịch sử của làng nghề mắm Cát Hải khi cán bộ, công nhân và ngư dân trên đảo vinh dự đón Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm, động viên đẩy mạnh nghề cá và nghề làm mắm phục vụ nhân dân.

Cột mốc lịch sử tiêu biểuSự kiện hình thành và phát triểnÝ nghĩa đối với làng nghề
Trước thế kỷ XXNgư dân lập vạn chài tại Đôn Lương, Văn Chấn, Hòa Hy và ủ muối cáHình thành tri thức dân gian ủ chượp cá biển trên đảo
Năm 1916 – Đầu thế kỷ XXDoanh nhân Đoàn Đức Ban cùng các xưởng gây dựng hãng nước mắm Vạn VânĐưa thương hiệu mắm đảo Cát Hải nổi danh khắp Đông Dương
Ngày 31 tháng 3 năm 1959Chủ tịch Hồ Chí Minh về thăm huyện đảo Cát Hải và cơ sở nước mắmCột mốc lịch sử tiếp thêm động lực bảo tồn nghề truyền thống
Giai đoạn đương đạiNghề làm nước mắm Cát Hải được ghi danh Di sản phi vật thể quốc giaKhẳng định giá trị văn hóa biển đảo đặc sắc của Hải Phòng
Những hàng chum sành ủ chượp cá biển xếp thẳng tắp tại sân phơi của làng nghề mắm Cát Hải
Những hàng chum sành ủ chượp cá biển xếp thẳng tắp tại sân phơi của làng nghề mắm Cát Hải

Tuyển chọn nguyên liệu biển khơi ở làng nghề mắm Cát Hải

Nền tảng tạo nên chất lượng khác biệt của làng nghề mắm Cát Hải bắt nguồn từ sự giao hòa giữa nguồn lợi thủy sản trù phú của ngư trường vịnh Bắc Bộ và nguồn muối biển tinh khiết. Các nghệ nhân luôn tuân thủ nghiêm ngặt quy tắc tuyển chọn nguyên liệu đầu vào theo đúng mùa vụ tự nhiên của biển cả.

Nguồn cá nhồng cá thu và cá cơm vùng vịnh

Nằm tiếp giáp vùng biển vịnh Hạ Long về phía bắc và đón nhận phù sa từ hệ thống sông Thái Bình, sông Bạch Đằng đổ ra, ngư trường quanh đảo Cát Hải là nơi sinh trưởng của nhiều loài cá nổi giàu dinh dưỡng. Khác với nhiều nơi chỉ dùng một loài cá, các thợ cả tại làng nghề mắm Cát Hải tuyển chọn đa dạng các loài cá biển giàu đạm tự nhiên như cá nhồng cá thu, cá nhâm, cá nục, cá trích và cá cơm than đánh bắt đúng vụ cá nam từ tháng Tư đến tháng Tám âm lịch.

Trong hệ nguyên liệu ấy, nhóm cá nhồng cá thu cùng cá nhâm cho thịt dày, giàu axit amin giúp nước cốt mắm có vị ngọt hậu đằm sâu, trong khi cá cơm than mình nhỏ, béo ngậy giúp quá trình phân giải enzyme diễn ra đồng đều. Cá vừa đánh bắt lên phải đảm bảo độ tươi nguyên, được rửa sạch bằng nước biển ngay tại bến rồi đưa vào xưởng chượp.

Muối biển tinh khiết lưu kho nhả hết vị chát

Song hành cùng nguồn cá biển tươi ngon là hạt muối kết tinh từ nắng gió đại dương. Nghệ nhân tuyển chọn các dòng muối biển hạt to, khô ráo, sắc trắng ánh kim và không lẫn tạp chất. Bí quyết quan trọng của người thợ Cát Hải là tuyệt đối không dùng muối mới thu hoạch để ủ cá ngay.

Toàn bộ muối nhập về đều đưa vào kho chứa thoáng khí, nền cao ráo để thực hiện quy trình muối biển lưu kho tối thiểu từ sáu đến mười hai tháng. Trong thời gian muối biển lưu kho, các hợp chất muối gốc magie và canxi vốn gây vị đắng chát sẽ tan chảy và rỉ dần xuống sàn kho. Phần muối còn lại kết tinh thuần khiết, chỉ giữ lại vị mặn dịu dàng, đóng vai trò chất bảo quản tự nhiên.

  • Mùa vụ khai thác cá: Tập trung vào vụ cá nam từ tháng Tư đến tháng Tám âm lịch khi đàn cá biển tích lũy đạm cao nhất.
  • Đa dạng loài cá chượp: Kết hợp hài hòa giữa cá nhồng cá thu, cá nhâm mình dày với cá cơm than để cân bằng hương vị.
  • Kỹ thuật xử lý muối: Áp dụng quy trình muối biển lưu kho dài ngày nhằm loại bỏ tạp chất gây vị chát đắng.
  • Tỷ lệ phối trộn cổ truyền: Cân chỉnh lượng muối theo từng loại cá để vừa ức chế vi khuẩn vừa kích hoạt enzyme tự nhiên.

Kỹ nghệ phơi nắng đánh khuấy tại làng nghề mắm Cát Hải

Linh hồn tạo nên bản sắc độc bản của làng nghề mắm Cát Hải trong bản đồ di sản nghề thủ công Việt Nam là kỹ thuật chế biến ngoài trời tận dụng bức xạ mặt trời và gió biển. Sự kết hợp giữa quy trình ủ chượp dài ngày với thao tác lao động thủ công kiên trì mỗi ngày đã làm nên danh tiếng bền vững của làng nghề.

Quy trình vào chượp và đảo nắng suốt bốn mùa

Do khí hậu miền Bắc có mùa đông lạnh kéo dài khiến quá trình thủy phân protein dễ bị ngưng trệ nếu ủ tĩnh trong nhà kín, cha ông tại làng nghề mắm Cát Hải đã sáng tạo nên phương pháp đánh khuấy kết hợp phơi nắng ngoài trời. Cá tươi sau khi trộn muối được đưa vào chum sành hoặc hệ thống bể chượp phơi nắng xây kiên cố đặt tại những sân rộng thoáng gió.

Khi cá trong bể bắt đầu ngấu muối, người thợ cho thêm lượng nước muối vừa phải rồi bước vào chuỗi ngày chăm sóc suốt mười hai đến hai mươi tư tháng. Mỗi buổi sáng có nắng, nghệ nhân mở nắp toàn bộ chum sành và bể chượp phơi nắng để ánh nắng dội xuống mặt chượp, đồng thời dùng bàn khuấy gỗ dài thực hiện phương pháp đánh khuấy đảo đều từ đáy bể lên trên. Nhiệt lượng mặt trời kết hợp động tác đánh khuấy đều đặn mỗi ngày giúp khối cá muối tiếp xúc đồng đều với không khí, khử sạch mùi tanh và thúc đẩy enzyme phân giải thịt cá.

Toàn cảnh sân phơi hàng trăm chum sành ủ chượp nhìn từ trên cao tại làng nghề mắm Cát Hải
Toàn cảnh sân phơi hàng trăm chum sành ủ chượp nhìn từ trên cao tại làng nghề mắm Cát Hải

Nghệ thuật kéo rút liên hoàn lấy giọt mắm cốt

Sau khi trải qua một đến hai năm tắm nắng biển và hàng trăm lượt đánh khuấy thủ công, khối chượp đã chín ngấu hoàn toàn, chuyển sang sắc vàng nâu óng ả và tỏa hương thơm đằm thắm. Lúc này, người thợ cả giàu kinh nghiệm của làng nghề mắm Cát Hải bắt đầu thực hiện công đoạn kéo rút nước cốt – khâu quyết định độ trong vắt của thành phẩm.

Đáy mỗi bể chượp đều bố trí hệ thống lọc tự nhiên gồm nhiều lớp sỏi cuội, đá dăm, cát biển sạch và vỏ trấu lúa nếp đã đãi kỹ. Khi mở lỗ lù ở chân bể, dòng mắm chảy qua tầng lọc tự nhiên sẽ được hứng thu và dẫn truyền liên hoàn qua hệ thống các bể chượp chín khác theo quy trình kéo rút nước cốt nhiều vòng. Kỹ thuật rút lọc tuần hoàn qua lớp bã chượp chín giúp thu trọn lượng đạm hòa tan trong thịt cá và lọc sạch cặn, cho ra đời những giọt mắm cốt sánh mịn màu cánh gián.

Công đoạn kỹ nghệThao tác thực hành truyền thốngVai trò đối với chất lượng chượp mắm
Vào chượp định kỳTrộn cá biển tươi với muối lưu kho rồi đưa vào chum sành, bể xâyGiữ độ tươi của cá và khởi phát quá trình phân giải tự nhiên
Phơi nắng ngoài trờiMở nắp bể chượp phơi nắng ngày nắng ráo và đậy kín khi mưaTận dụng nhiệt bức xạ mặt trời giúp chượp cá chín ngấu
Đánh khuấy thủ côngDùng bàn khuấy gỗ đảo đều khối cá và nước bổi từ đáy bể lênGiúp nhiệt độ phân bổ đồng đều và khử triệt để mùi tanh
Kéo rút nước cốtLọc tuần hoàn qua tầng đáy sỏi cát, vỏ trấu và dẫn truyền liên hoànThu dòng mắm cốt trong vắt, sánh đặc màu cánh gián giàu đạm

Giá trị di sản văn hóa của làng nghề mắm Cát Hải

Vượt lên trên ý nghĩa của một ngành nghề kinh tế biển lâu đời, làng nghề mắm Cát Hải còn là biểu tượng văn hóa kết tinh cốt cách kiên cường, mặn mòi của cư dân vùng hải đảo tiền tiêu. Những tri thức dân gian được gìn giữ qua bao thế hệ nơi đây đã trở thành bộ phận không thể tách rời trong bức tranh di sản văn hóa Hải Phòng.

Tri thức dân gian trao truyền qua nhiều thế hệ

Từ thời hãng nước mắm Vạn Vân của cụ Đoàn Đức Ban cho đến các cơ sở sản xuất truyền thống ngày nay, nghề làm mắm tại Cát Hải luôn truyền dạy theo lối cha truyền con nối. Người thợ lành nghề phải trải qua nhiều năm rèn luyện ngoài sân nắng mới có thể nhìn sắc mây đoán mưa rào, nhìn lớp bọt trên mặt bể chượp phơi nắng, ngửi hương gió mà biết độ chín ngấu của từng mẻ cá để điều chỉnh nhịp phương pháp đánh khuấy và thời điểm kéo rút nước cốt.

Hệ thống tri thức dân gian ấy đã làm nên hương vị đặc trưng cho ẩm thực đất Cảng – từ bát nước chấm đi cùng đĩa nem cua bể Hải Phòng, miếng chả rươi Tứ Kỳ béo ngậy đến nồi nước dùng của món bánh đa cua Hải Phòng. Nhờ những giá trị lịch sử và văn hóa đặc sắc đó, nghề làm nước mắm truyền thống tại đảo Cát Hải đã được ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Bảo tồn bản sắc nghề biển giữa nhịp sống mới

Ngày nay, giữa sự phát triển sôi động của cảng nước sâu Lạch Huyện và khu kinh tế hiện đại trên đảo, làng nghề mắm Cát Hải vẫn giữ vững những khu sân chượp truyền thống rợp bóng chum sành và bể đá. Các cơ sở trong làng nghề vừa bảo tồn quy trình ủ chượp từ cá nhồng cá thu, cá cơm than và muối biển lưu kho, vừa mở rộng không gian đón du khách tham quan lịch sử nghề biển. Trên hành trình số hóa di sản vùng duyên hải, chuyên trang Hải Phòng NSSC hệ thống hóa đầy đủ tư liệu lịch sử và kỹ nghệ của làng nghề này nhằm phục vụ cộng đồng nghiên cứu.

Khép lại hành trình tìm hiểu miền đảo cát trắng ngập tràn nắng gió nơi đầu sóng vịnh Bắc Bộ, làng nghề mắm Cát Hải hiện lên như tượng đài sống động của lòng kiên nhẫn và trí tuệ lao động biển đảo Việt Nam. Những giọt mắm cốt màu cánh gián chắt chiu qua hàng trăm ngày đánh khuấy phơi nắng mãi là niềm tự hào di sản trăm năm của thành phố Hải Phòng.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hải Phòng

haiphong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hải Phòng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Hải Phòng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất