Bỏ qua đến nội dung

Quần đảo Cát Bà - Kỳ quan địa chất karst biển và khu dự trữ sinh quyển thế giới nơi cửa ngõ Đông Bắc

Tọa lạc ở phía nam vùng biển Đông Bắc thuộc địa giới hành chính huyện Cát Hải, thành phố Hải Phòng, quần đảo Cát Bà là tổ hợp sinh thái biển đảo đá vôi lớn nhất miền Bắc Việt Nam với 367 hòn đảo lớn nhỏ quây quần trên diện tích khoảng 300 ki-lô-mét vuông.

NSSC Hải PhòngĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Toàn cảnh vùng biển và hệ thống đảo đá vôi trùng điệp tại quần đảo Cát Bà Hải Phòng

Tọa lạc ở phía nam vùng biển Đông Bắc thuộc địa giới hành chính huyện Cát Hải, thành phố Hải Phòng, quần đảo Cát Bà là tổ hợp sinh thái biển đảo đá vôi lớn nhất miền Bắc Việt Nam với 367 hòn đảo lớn nhỏ quây quần trên diện tích khoảng 300 ki-lô-mét vuông. Nơi đây hội tụ trọn vẹn vẻ đẹp kỳ vĩ của địa hình karst ngập nước, hệ sinh thái rừng mưa nhiệt đới trên núi đá và chiều sâu văn hóa biển tiền sử kéo dài hàng thiên niên kỷ.

Vị trí địa lý và kiến tạo địa chất của quần đảo Cát Bà

Mang vị thế tiền tiêu nơi cửa ngõ vịnh Bắc Bộ, quần đảo Cát Bà nằm cách trung tâm thành phố Hải Phòng khoảng 30 ki-lô-mét về phía đông theo đường chim bay và tiếp giáp trực tiếp với vùng biển tỉnh Quảng Ninh ở phía bắc. Sự sắp đặt của tự nhiên qua hàng trăm triệu năm biến động vỏ Trái Đất đã tạo nên một bức trường thành đá vôi sừng sững giữa trùng khơi, che chắn sóng gió cho vùng châu thổ Bắc Bộ.

Tọa độ cửa ngõ vịnh Bắc Bộ và 367 hòn đảo

Xét trên bản đồ địa lý tự nhiên vùng duyên hải Đông Bắc, toàn bộ quần thể đảo trải dài trong tọa độ từ 20°42' đến 20°54' vĩ độ Bắc và từ 106°52' đến 107°07' kinh độ Đông. Trong tổng số 367 hòn đảo cấu thành toàn vùng, đảo chính Cát Bà (còn gọi là đảo Ngọc) giữ vai trò trung tâm với diện tích bề mặt lên tới khoảng 140 ki-lô-mét vuông, chiều dài khoảng 22 ki-lô-mét và chiều rộng trung bình từ 7 đến 12 ki-lô-mét. Bề mặt đảo chính có độ cao trung bình từ 50 đến 200 mét so với mực nước biển, trong đó đỉnh Cao Vọng ở khu vực trung tâm vươn tới độ cao 322 mét, tạo thành thế núi trùng điệp ôm lấy những thung lũng karst kín đáo như Gia Luận, Xuân Đám, Trân Châu và Hiền Hào.

Bao bọc quanh đảo lớn là hàng trăm hòn đảo đá vôi vệ tinh có kích thước đa dạng, tập trung mật độ cao nhất ở khu vực phía đông và đông nam thuộc vùng nước vịnh Lan Hạ. Những hòn đảo tiêu biểu như đảo Cát Ông, đảo Khỉ Cát Dứa, đảo Cát Đuối, đảo Cát Bằng, hòn Bụt Đầy, hòn Gôi hay hòn Guốc nhô lên từ đáy biển nông với vách đá dựng đứng. Khoảng cách giữa các đảo tạo thành mạng lưới luồng lạch tự nhiên sâu và lặng sóng, kết nối hài hòa giữa không gian vườn quốc gia Cát Bà trên đất liền với không gian di sản liền kề của vịnh Hạ Long ở phía bắc, đồng thời tạo thành thế liên hoàn chiến lược với bán đảo Đồ Sơn ở phía tây và đảo Bạch Long Vĩ ở ngoài khơi xa.

Toàn cảnh vùng biển và hệ thống đảo đá vôi trùng điệp tại quần đảo Cát Bà Hải Phòng
Toàn cảnh vùng biển và hệ thống đảo đá vôi trùng điệp tại quần đảo Cát Bà Hải Phòng

Tiến trình tiến hóa địa hình karst ngập nước triệu năm

Các công trình khảo cứu địa chất học khẳng định nền móng của quần thể đảo được hình thành từ kỷ Carbon – Permi cách ngày nay khoảng 280 đến 340 triệu năm. Vào thời kỳ Đại Cổ sinh, khu vực này từng là vùng biển nông ấm áp, nơi trầm tích vỏ sinh vật biển giàu canxi cacbonat tích tụ qua hàng chục triệu năm để kiến tạo nên tầng đá vôi dày trên 1.000 mét thuộc hệ tầng Bắc Sơn và hệ tầng Cát Bà. Những vận động kiến tạo sau đó đã nâng khối đá vôi khổng lồ này lên khỏi mặt biển, đồng thời tạo ra các đứt gãy kiến tạo theo phương Tây Bắc – Đông Nam và Đông Bắc – Tây Nam.

Dưới tác động liên tục của khí hậu nhiệt đới ẩm gió mùa cùng quá trình biển tiến – biển thoái trong kỷ Đệ Tứ (Holocen), khối đá vôi bị bào mòn và phong hóa mạnh mẽ để hình thành nên mẫu hình địa hình karst ngập nước tiêu biểu trên thế giới. Tại đây, các nhà địa chất nhận diện đầy đủ những dạng địa mạo đặc trưng của chu kỳ tiến hóa karst nhiệt đới: từ các dãy núi đá vôi dạng chóp nón và dạng tháp (fenglin, fengcong), các phễu thu nước và hố sụt, cho tới hệ thống thung lũng khô và những bồn trũng ngập nước biển.

Đặc trưng địa mạo độc đáo nhất của vùng biển đảo này là sự hiện diện song hành của hệ thống "tùng" và "áng" do người dân địa phương định danh từ hàng trăm năm trước. "Tùng" là những vũng vịnh hẹp ăn sâu vào đất liền hoặc được bao bọc bởi nhiều đảo đá với chỉ một cửa thông hẹp ra biển lớn như tùng Gấu, tùng Ngón, giúp mặt nước bên trong luôn phẳng lặng. Trong khi đó, "áng" là những hố sụt karst khổng lồ nằm lọt thỏm giữa bốn bề vách núi đá vôi dựng đứng, thông với biển qua các hang ngầm dưới đáy đá tạo thành những hồ nước mặn tự nhiên như áng Vẹm, áng Ông Cậm hay áng Thảm. Quá trình xâm thực của sóng biển và thủy triều qua hàng vạn năm còn khắc chạm vào chân các vách đá những ngấn hàm ếch cổ ở độ cao từ 1,5 đến 5 mét, lưu giữ bằng chứng khoa học sống động về mực nước biển cổ tại khu vực Đông Nam Á.

Thông số địa lý và địa chấtDữ liệu khoa học tại quần đảo Cát BàÝ nghĩa tự nhiên và di sản
Tổng số lượng đảo367 hòn đảo lớn nhỏQuần đảo đá vôi lớn nhất vùng biển Đông Bắc Việt Nam
Tổng diện tích toàn vùngKhoảng 300 km² (đảo chính rộng khoảng 140 km²)Không gian chuyển tiếp hài hòa giữa lục địa và biển khơi
Đỉnh núi cao nhấtĐỉnh Cao Vọng (cao 322m so với mực nước biển)Điểm cao khống chế địa hình và phân chia vi khí hậu trên đảo
Niên đại đá vôi gốcKỷ Carbon – Permi (khoảng 280 – 340 triệu năm trước)Tầng đá vôi tinh khiết dày trên 1.000m giàu hóa thạch cổ sinh
Các dạng địa mạo đặc trưngTháp karst, chóp karst, phễu karst, hang ngầm, tùng và ángMẫu hình tiến hóa địa chất karst nhiệt đới bị biển nhấn chìm
Hệ thống ngấn biển cổCác ngấn hàm ếch ở độ cao 1,5m – 2,0m và 3,5m – 5,0mThước đo tự nhiên ghi nhận các đợt biển tiến kỷ Holocen

Hệ sinh thái biển đảo và khí hậu tại quần đảo Cát Bà

Nhờ địa thế được bao bọc bởi đại dương và hệ thống núi đá vôi cao vút, quần đảo Cát Bà sở hữu chế độ vi khí hậu hải dương điều hòa cùng sự đa dạng sinh học biển hiếm có ở khu vực Tây Thái Bình Dương. Sự tương tác nhịp nhàng giữa dòng chảy thủy văn, địa hình đáy biển và thảm thực vật tạo nên môi trường sống lý tưởng cho hàng nghìn loài sinh vật quý hiếm.

Chế độ thủy văn và hệ sinh thái rạn san hô

Vùng biển quanh quần đảo chịu sự chi phối của chế độ nhật triều thuần nhất điển hình của vịnh Bắc Bộ với biên độ thủy triều dao động từ 3,2 đến 4,0 mét vào những ngày nước cường. Mỗi ngày, dòng nước biển trong xanh từ ngoài khơi dâng lên và rút xuống một chu kỳ nhịp nhàng, len lỏi qua hàng trăm khe đảo và hang ngầm để làm giàu oxy cũng như nguồn dinh dưỡng phù du cho toàn bộ các vũng vịnh kín. Khí hậu trên đảo mang sắc thái nhiệt đới gió mùa hải dương rõ nét với nhiệt độ trung bình năm khoảng 23 đến 25 độ C; mùa hè mát hơn đất liền từ 2 đến 3 độ C nhờ gió biển Đông Nam, trong khi mùa đông ấm áp hơn nhờ các dãy núi đá vôi che chắn gió mùa Đông Bắc.

Dưới làn nước biển có độ mặn ổn định từ 28 đến 31 phần nghìn và độ trong suốt cao, các nhà hải dương học đã thống kê được một quần xã sinh vật biển vô cùng phong phú. Khu vực ven các đảo đá như hòn Cát Dứa, Ba Trái Đào, Vạn Bội, Cát Ông và Cống Đỏ là nơi phân bố của khoảng 193 loài san hô thuộc các nhóm san hô cứng tạo rạn và san hô mềm đa sắc màu. Hệ sinh thái rạn san hô nơi đây đóng vai trò như những khu rừng dưới đáy biển, cung cấp nơi cư trú và sinh sản cho gần 900 loài cá biển, hơn 500 loài động vật đáy (nhuyễn thể, giáp xác, da gai), 400 loài thực vật phù du, gần 100 loài rong biển cùng các loài rùa biển, cá heo quý hiếm. Song hành với rạn san hô dưới tầng đáy là dải rừng ngập mặn nguyên sinh phân bố ở cửa sông Phù Long, Cái Viềng với hệ cây sú, vẹt, đước, bần giữ đất và bảo vệ bờ đảo.

Cấu trúc bãi tắm Cát Cò và dải đảo vệ tinh

Một trong những nét quyến rũ nổi bật nhất về cảnh quan tự nhiên của đảo chính là sự xuất hiện của hàng chục bãi cát trắng mịn hình thành từ xác san hô và vỏ sò ốc bị sóng biển nghiền nhỏ qua hàng nghìn năm, nằm nép mình giữa hai sườn núi đá vôi vươn ra biển. Tiêu biểu nhất ở khu vực phía đông nam đảo chính là cụm ba bãi tắm Cát Cò (Cát Cò 1, Cát Cò 2 và Cát Cò 3) được nối liền với nhau bởi tuyến đường dạo bộ uốn lượn men theo vách đá dựng đứng sát mép sóng. Nếu bãi Cát Cò 1 có không gian rộng mở với dải cát thoai thoải ôm lấy làn nước xanh ngọc, thì bãi Cát Cò 2 lại mang vẻ đẹp yên bình, còn bãi Cát Cò 3 nổi bật với độ sâu tự nhiên và những con sóng khỏe khoắn vỗ vào ghềnh đá.

Tiếp nối từ bờ đảo chính vươn ra vùng vịnh phía đông là chuỗi các hòn đảo vệ tinh mang hình dáng kỳ thú và câu chuyện sinh thái riêng biệt. Nằm cách bến Cái Bèo khoảng 2 ki-lô-mét đường thủy là đảo Khỉ Cát Dứa, hòn đảo có chu vi khoảng 3 ki-lô-mét được đặt tên theo loài cây dứa dại mọc tự nhiên dày đặc trên các sườn đá. Hòn đảo này sở hữu bãi cát hình vòng cung dài gần 1 ki-lô-mét và là nơi sinh sống bán hoang dã của đàn khỉ lông vàng (Macaca mulatta). Ở phía nam và đông nam, cụm đảo Cát Ông, đảo Nam Cát và đảo Sen lại quyến rũ bởi những thảm rừng cây xanh rậm rạp bám chặt trên vách đá dựng đứng, bao bọc các bãi cát nhỏ chỉ lộ ra khi thủy triều rút xuống.

Khung cảnh non nước hữu tình với các đảo đá vôi phủ cây xanh tại quần đảo Cát Bà
Khung cảnh non nước hữu tình với các đảo đá vôi phủ cây xanh tại quần đảo Cát Bà

Trầm tích khảo cổ và dấu ấn lịch sử trên quần đảo Cát Bà

Không chỉ là bảo tàng địa chất và sinh thái tự nhiên, quần đảo Cát Bà còn là cái nôi cư trú của cư dân cổ vùng biển Đông Bắc từ thời kỳ đồ đá mới. Mỗi mái đá, hang động, bến nước và đỉnh núi nơi đây đều in đậm dấu ấn lao động sáng tạo cùng truyền thống kiên cường bảo vệ chủ quyền biển đảo của các thế hệ người Việt.

Văn hóa biển cổ tại di chỉ khảo cổ Cái Bèo

Lịch sử hiện diện của con người trên quần đảo được đẩy lùi về cách ngày nay gần 7.000 năm thông qua những phát hiện khảo cổ học tại di chỉ khảo cổ Cái Bèo (thuộc tổ dân phố Bến Bèo, thị trấn Cát Bà). Được nhà nữ khảo cổ học người Pháp Madeleine Colani phát hiện năm 1938 và được Viện Khảo cổ học Việt Nam khai quật qua nhiều đợt vào các năm 1972, 1973, 1981, 1986 và 2006, di chỉ Cái Bèo trải rộng trên diện tích khoảng 18.000 mét vuông tại một thung lũng ven biển kín gió.

Qua các tầng văn hóa dày từ 1,5 đến hơn 3 mét, các nhà khảo cổ đã thu thập được hàng nghìn hiện vật công cụ đá đẽo, đá mài (rìu, bôn có vai, bàn mài, chày nghiền, chì lưới bằng đá), đồ gốm thô văn thừng cùng khối lượng lớn xương cá biển cỡ lớn, vỏ sò điệp, vỏ hàu và di cốt rùa biển. Các kết quả phân tích niên đại Carbon phóng xạ (C14) xác định di chỉ khảo cổ Cái Bèo có niên đại từ 4.500 đến 7.000 năm cách ngày nay, trở thành di chỉ cư trú ven biển có quy mô lớn và cổ xưa nhất tại Việt Nam. Nơi đây chứng minh sự kế thừa liên tục từ hậu kỳ văn hóa Hòa Bình – Bắc Sơn chuyển dần ra khai thác biển, tạo tiền đề trực tiếp cho văn hóa Hạ Long rực rỡ và khẳng định chủ quyền văn hóa bản địa lâu đời của người Việt trên vùng biển Đông Bắc.

Điểm cao pháo đài Thần Công và truyền thống giữ biển

Về lịch sử tên gọi, tương truyền danh xưng của đảo gắn liền với truyền thuyết về các vị nữ tướng và hậu cần thời kỳ đầu dựng nước và giữ nước. Theo dân gian lưu truyền, xưa kia khi các bậc anh hùng dân tộc đánh giặc ngoại xâm trên vùng biển Đông Bắc, hòn đảo lớn này từng là hậu cứ tiếp lương, chế biến cá mắm do những người phụ nữ đảm nhận để chi viện cho tiền tuyến (đảo "Các Bà"), trong khi vùng đất liền kề bên trong là nơi các nam binh sĩ luyện tập thủy quân (đảo "Các Ông"). Trải qua năm tháng, cách đọc trại âm trong dân gian đã chuyển "Các Bà" thành Cát Bà và "Các Ông" thành Cát Ông hay Cát Hải.

Bước sang thế kỷ XX, do vị trí hiểm yếu khống chế luồng hàng hải quốc tế ra vào cảng Hải Phòng, ngọn đồi cao 177 mét nằm sát bờ biển phía nam đảo đã được xây dựng thành pháo đài Thần Công (còn gọi là Cao điểm 177). Công trình khởi dựng từ những năm 1940 với hệ thống đường hầm xuyên đá kiên cố, hào giao thông, đài quan sát và hai khẩu đại pháo bờ biển cỡ lớn. Trong hai cuộc kháng chiến bảo vệ Tổ quốc, quân và dân trên đảo đã biến Cao điểm 177 thành pháo đài thép canh giữ bầu trời và vùng biển quê hương. Đặc biệt, ngày 31 tháng 3 năm 1959, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã vượt sóng ra thăm quân và dân huyện đảo Cát Bà, Cát Hải và căn dặn câu nói bất hủ: "Rừng vàng, biển bạc của ta, do nhân dân ta làm chủ", trở thành kim chỉ nam cho công cuộc bảo vệ chủ quyền gắn với gìn giữ tài nguyên rừng – biển tại huyện đảo.

Văn hóa ngư dân và vị thế di sản của quần đảo Cát Bà

Trải qua hàng nghìn năm chung sống hài hòa với sóng nước đại dương và núi rừng đá vôi, cộng đồng cư dân trên quần đảo Cát Bà đã hun đúc nên một nền văn hóa biển đảo đặc sắc, giàu bản sắc nhân văn. Sự giao thoa giữa giá trị văn hóa bản địa và các danh hiệu bảo tồn quốc tế đã nâng tầm vị thế của quần đảo trên bản đồ di sản nhân loại.

Tập quán vạn chài và nghề chế biến sản vật biển

Đời sống văn hóa truyền thống của cư dân vùng đảo thể hiện rõ nét qua không gian các làng chài cổ nằm nép mình trong những vũng vịnh kín gió như Cái Bèo, Việt Hải, Gia Luận hay Phù Long. Từ bao đời nay, ngư dân vạn chài đã tích lũy kho tàng tri thức dân gian phong phú về việc nhìn mây đoán gió, xem con nước thủy triều và nhận biết luồng cá di cư theo mùa. Trong tâm thức của người dân miền biển, tín ngưỡng thờ Cá Ông (Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Thượng Đẳng Thần), thờ Thủy Thần và các vị Thành hoàng mở đất tại các ngôi đền, đình cổ ven đảo luôn giữ vị trí thiêng liêng, gửi gắm ước vọng về những chuyến ra khơi bình an.

Nguồn tài nguyên hải sản trù phú từ vùng biển nước sâu có độ mặn cao quanh quần đảo cùng hệ thực vật rừng nguyên sinh đã sản sinh ra những sản vật bản địa danh tiếng của vùng đất Cát Hải – Cát Bà. Nguồn cá nhâm, cá cơm, cá nục tươi ngon đánh bắt từ các ngư trường quanh đảo chính là nguyên liệu cốt lõi để các nghệ nhân tại làng nghề mắm Cát Hải ủ chượp dưới nắng gió biển mặn mòi, làm nên thương hiệu nước mắm Cát Hải dậy hương thơm đượm và giàu đạm tự nhiên. Trong khi đó, dưới những tán rừng già trên núi đá vôi, loài ong nội bản địa hút mật từ hàng trăm loài hoa rừng dược liệu quý đã kết tinh thành sản vật mật ong hoa rừng Cát Bà sánh đặc màu vàng óng.

Danh hiệu UNESCO và giá trị bảo tồn bền vững

Với hệ giá trị toàn cầu nổi bật về địa chất, địa mạo, cảnh quan thẩm mỹ và đa dạng sinh học, quần thể đảo đã liên tiếp đón nhận những danh hiệu tôn vinh cao quý ở cả cấp quốc gia lẫn quốc tế. Năm 2004, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hợp Quốc (UNESCO) đã chính thức công nhận quần đảo Cát Bà là Khu dự trữ sinh quyển thế giới với tổng diện tích hơn 26.240 héc-ta, kết hợp hài hòa giữa bảo tồn thiên nhiên với phát triển sinh kế cộng đồng. Đến năm 2013, Thủ tướng Chính phủ tiếp tục xếp hạng danh lam thắng cảnh này là Di tích quốc gia đặc biệt.

Đỉnh cao trên hành trình khẳng định vị thế quốc tế diễn ra vào ngày 16 tháng 9 năm 2023 tại kỳ họp lần thứ 45 của Ủy ban Di sản Thế giới, khi UNESCO chính thức thông qua quyết định công nhận cụm quần thể Vịnh Hạ Long – Quần đảo Cát Bà là Di sản thiên nhiên thế giới UNESCO liên tỉnh đầu tiên tại Việt Nam theo hai tiêu chí (vii) về vẻ đẹp thẩm mỹ ngoại hạng và tiêu chí (x) về giá trị đa dạng sinh học toàn cầu. Sự kiện lịch sử này đã nối liền mạch di sản thiên nhiên kỳ vĩ của hai địa phương Hải Phòng và Quảng Ninh thành một chỉnh thể bảo tồn thống nhất.

Khép lại bức tranh tổng quan về vùng biển đảo tiền tiêu phía Đông Bắc Tổ quốc, quần đảo Cát Bà hiện lên như một viên ngọc lục bảo kết tinh giữa kỳ quan địa chất triệu năm, kho tàng sinh quyển quý hiếm và truyền thống văn hóa biển ngàn đời. Nhằm gìn giữ và lan tỏa sâu rộng hệ giá trị di sản tự nhiên – văn hóa của thành phố Cảng trên không gian số, chuyên trang Hải Phòng NSSC tiếp tục cập nhật trọn bộ hồ sơ bách khoa chuẩn xác về các danh thắng, di tích và bản sắc bản địa trên toàn thành phố.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hải Phòng

haiphong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hải Phòng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Hải Phòng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất