Bỏ qua đến nội dung

Vịnh Lan Hạ - Bức tranh sơn thủy hữu tình của hàng trăm đảo đá vôi và áng nước ngọc bích

Trải rộng trên diện tích hơn 7.000 héc-ta ở phía đông đảo Cát Bà thuộc huyện Cát Hải, thành phố Hải Phòng, vịnh Lan Hạ là một vùng vịnh biển hình vòng cung tuyệt mỹ quy tụ khoảng 400 hòn đảo đá vôi lớn nhỏ phủ thảm thực vật xanh rì bốn mùa.

NSSC Hải PhòngĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Toàn cảnh những hòn đảo đá vôi phủ thảm thực vật xanh mát trên mặt nước vịnh Lan Hạ

Trải rộng trên diện tích hơn 7.000 héc-ta ở phía đông đảo Cát Bà thuộc huyện Cát Hải, thành phố Hải Phòng, vịnh Lan Hạ là một vùng vịnh biển hình vòng cung tuyệt mỹ quy tụ khoảng 400 hòn đảo đá vôi lớn nhỏ phủ thảm thực vật xanh rì bốn mùa. Nằm liền kề phía nam di sản vịnh Hạ Long, danh thắng mang vẻ đẹp nguyên sơ với những áng nước ngọc bích tĩnh lặng, hệ thống hang hàm ếch ngập nước và hơn một trăm bãi cát trắng mịn ẩn mình dưới chân núi đá.

Vị trí địa lý và hình thái đảo đá của vịnh Lan Hạ

Là hợp phần cảnh quan biển đảo tiêu biểu nhất của quần đảo Cát Bà, vịnh Lan Hạ giữ vai trò như một bức bình phong đá vôi tự nhiên ôm trọn lấy bờ biển phía đông và đông nam của đảo chính Cát Bà. Cấu trúc địa hình khép kín hình cánh cung giúp vùng vịnh này tách biệt khỏi những con sóng lớn ngoài khơi vịnh Bắc Bộ, kiến tạo nên một không gian sơn thủy hữu tình hiếm nơi nào sánh kịp.

Không gian hơn 7.000 héc-ta phía đông đảo Cát Bà

Xét về ranh giới địa lý tự nhiên, toàn bộ vùng nước của vịnh trải dài từ khu vực cửa lạch Cái Bèo, Bến Gót ở phía tây nam vươn tới vùng giáp ranh đảo Đầu Bê, hòn Cọc Chèo tiếp giáp với tỉnh Quảng Ninh ở phía bắc và đông bắc. Trong tổng diện tích mặt nước hơn 7.000 héc-ta của vịnh, có tới hơn 5.400 héc-ta nằm trong phạm vi quản lý bảo tồn nghiêm ngặt của khu dự trữ sinh quyển thế giới và phân khu biển thuộc vườn quốc gia Cát Bà. Về mặt lịch sử địa danh, người dân bản địa xưa gọi vùng biển này là vịnh La Hạ hoặc Lan Hạ, mang ý nghĩa hình tượng về một đóa hoa lan từ trên thiên giới buông mình hạ xuống mặt biển xanh ngắt để tô điểm cho vùng đảo tiền tiêu.

Trong chỉnh thể địa mạo vùng biển Đông Bắc Việt Nam, vùng vịnh này cùng với vịnh Hạ Long và vịnh Bái Tử Long ở phía bắc hợp thành một dải kỳ quan đá vôi ngập nước liên hoàn kéo dài hàng trăm ki-lô-mét. Tuy nhiên, nếu nhìn từ góc độ địa mạo học và cảnh quan học, vùng vịnh phía đông đảo Cát Bà lại sở hữu những nét cá tính độc bản. Ở phía tây bên kia cửa biển, vùng nước này còn kết nối với dải ven bờ của bán đảo Đồ Sơn và thắng cảnh đảo Hòn Dấu, tạo nên hai sắc thái biển hoàn toàn đối lập của thành phố Hải Phòng: một bên là biển phù sa cửa sông năng động và một bên là vịnh đá vôi nước trong xanh ngọc bích.

Toàn cảnh những hòn đảo đá vôi phủ thảm thực vật xanh mát trên mặt nước vịnh Lan Hạ
Toàn cảnh những hòn đảo đá vôi phủ thảm thực vật xanh mát trên mặt nước vịnh Lan Hạ

Mật độ tháp đá vôi xanh và luồng lạch kín gió

Điểm khác biệt dễ nhận thấy nhất trong cấu trúc cảnh quan của vùng vịnh này là mật độ phân bố dày đặc của khoảng 400 hòn đảo đá vôi lớn nhỏ và việc hầu hết mọi mỏm đá, dù chỉ là một chỏm đá nhỏ nhô lên giữa biển, đều được bao phủ bởi một lớp thảm thực vật nhiệt đới xanh mướt. Trải qua hàng trăm triệu năm phong hóa từ tầng đá vôi kỷ Carbon – Permi, các khe nứt và hốc đá trên sườn đảo đã tích tụ lớp mùn hữu cơ tự nhiên, nuôi dưỡng các loài cây chịu hạn, chịu mặn như tuế đá vôi, si, đa, huyết giác, xương rồng, phong lan rừng và dây leo bám chặt vào vách đá dựng đứng.

Giữa các cụm đảo tháp (fenglin) và đảo chóp nón (fengcong) nối tiếp nhau trùng điệp là hệ thống luồng lạch biển uốn lượn quanh co như một mê cung trên mặt nước. Nhiều khu vực đảo đá vôi khép vòng gần như hoàn toàn, tạo thành những "tùng" và "áng" kín gió đặc trưng như tùng Gấu, áng Vẹm, vụng Cửa Cả hay vụng Ba Cát Bằng. Nhờ hệ thống tường đá vôi che chắn nhiều lớp từ bốn phía, mặt nước bên trong vịnh quanh năm êm ả như một mặt hồ khổng lồ, phản chiếu trọn vẹn sắc mây trời cùng bóng núi đá vôi biến ảo theo từng thời khắc bình minh hay hoàng hôn.

Hạng mục cảnh quan và địa mạoĐặc điểm tự nhiên tại vịnh Lan HạGiá trị tiêu biểu trong quần thể di sản
Quy mô diện tích mặt vịnhHơn 7.000 ha (hơn 5.400 ha thuộc vùng bảo tồn sinh quyển)Vùng đệm và vùng lõi bảo tồn cảnh quan biển đảo Đông Bắc
Số lượng đảo đá vôiKhoảng 400 hòn đảo và mỏm đá lớn nhỏMật độ đảo đá vôi tập trung cao và phủ kín thảm thực vật xanh
Hệ thống bãi cát tự nhiênKhoảng 139 bãi cát vàng và cát trắng nhỏ dưới chân núi đáHình thành từ trầm tích vỏ san hô và nhuyễn thể biển nghiền mịn
Cấu trúc hồ nước mặn và tùngHàng chục tùng, áng và hồ nước mặn tự nhiên giữa lòng đảo đáMôi trường thủy văn tĩnh lặng nuôi dưỡng hệ sinh thái đặc hữu
Hệ thống hang hàm ếchHang Sáng, hang Tối, hang Dơi, hang Luồn ngập nước thủy triềuDấu tích xâm thực của dòng chảy ngầm và mực nước biển cổ
Danh hiệu quốc tếThành viên Câu lạc bộ các vịnh đẹp nhất thế giới (MBBW)Khẳng định vẻ đẹp cảnh quan nguyên sơ trên bản đồ thế giới

Chế độ thủy văn và hệ sinh thái biển vịnh Lan Hạ

Nằm ở vùng giao thoa giữa dòng hải lưu vịnh Bắc Bộ và hệ thống núi đá vôi Cát Bà, vịnh Lan Hạ sở hữu chế độ thủy văn ổn định cùng chất lượng nước biển trong sạch bậc nhất miền Bắc. Đây chính là cái nôi sinh thái nuôi dưỡng các quần xã sinh vật biển nhiệt đới có giá trị khoa học và bảo tồn cao.

Quy luật nhật triều và các áng nước tĩnh lặng

Chế độ thủy văn trong vịnh vận hành theo quy luật nhật triều thuần nhất với một lần nước lên và một lần nước xuống trong suốt chu kỳ 24 giờ. Do không có các con sông lớn từ đất liền đổ trực tiếp lượng phù sa khổng lồ vào lòng vịnh, nước biển tại đây luôn giữ được độ mặn cao ổn định từ 29 đến 31 phần nghìn cùng sắc xanh lục bảo (emerald) trong vắt có thể nhìn thấu đáy ở độ sâu từ 3 đến 5 mét vào những ngày nắng đẹp. Vận tốc dòng chảy thủy triều trong các luồng lạch giữa vịnh nhìn chung khá êm dịu, trung bình chỉ từ 10 đến 30 xăng-ti-mét mỗi giây, tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình lắng đọng cát san hô tại các chân đảo.

Tại nhiều cụm đảo đá vôi có cấu trúc trũng ở trung tâm, quá trình sụt lún trần hang động từ kỷ Đệ Tứ đã tạo nên những hồ nước mặn tự nhiên nằm biệt lập hoàn toàn giữa bốn bề vách núi cao vút như hồ Ba Hầm hay các áng nước quanh khu vực đảo Đầu Bê. Nước biển từ bên ngoài chỉ có thể trao đổi với lòng hồ thông qua các khe nứt đá vôi hoặc những hang ngầm nằm sâu dưới mực thủy triều. Chính cơ chế trao đổi nước chậm rãi và lọc tự nhiên qua tầng đá vôi đã tạo nên một chế độ nhiệt – muối đặc thù bên trong lòng các hồ nước mặn, nơi nhiều loài tảo biển, bọt biển, hải quỳ và cá rạn san hô cổ xưa vẫn tồn tại nguyên vẹn như những "hóa thạch sống" của quá trình tiến hóa sinh học biển.

Đa dạng sinh học rạn san hô và cỏ biển

Dưới làn nước êm đềm của vùng vịnh là một thế giới sinh vật biển đa dạng bậc nhất vịnh Bắc Bộ với đầy đủ các kiểu hệ sinh thái đặc trưng gồm hệ sinh thái rạn san hô, hệ sinh thái thảm cỏ biển, hệ sinh thái đáy mềm dưới triều và hệ sinh thái vách đá vùng triều. Các cuộc khảo sát sinh học biển đã ghi nhận tại khu vực Ba Trái Đào, Vạn Bội, Cống Đỏ, Cát Dứa và Nam Cát sự hiện diện của hàng trăm loài san hô cứng tạo rạn thuộc các giống Acropora, Porites, Montipora, Favia cùng những thảm san hô mềm rực rỡ sắc màu.

Hệ sinh thái rạn san hô và các rạn đá ngầm trong lòng vịnh là mái nhà chung của hơn 500 loài động vật thân mềm, 400 loài giáp xác, hàng trăm loài cá rạn san hô, cá ngựa, cầu gai, hải sâm và sao biển. Đặc biệt, vào những đêm mùa hè không trăng, khi mặt nước vịnh khẽ chuyển động, các nhà nghiên cứu có thể quan sát hiện tượng phát quang sinh học (bioluminescence) kỳ ảo do hàng triệu cá thể sinh vật phù du phát sáng lấp lánh dưới làn nước tối. Trên các vách đá vôi rậm rạp ven vịnh còn là sinh cảnh kiếm ăn của nhiều loài chim biển như diệc xám, cò trắng, bói cá, đại bàng biển bụng trắng cùng các loài linh trưởng đặc hữu của vùng đảo Cát Bà.

Cảnh quan làn nước xanh ngọc bích và những dãy đảo đá vôi kỳ vĩ trên vịnh Lan Hạ
Cảnh quan làn nước xanh ngọc bích và những dãy đảo đá vôi kỳ vĩ trên vịnh Lan Hạ

Quần thể hang hàm ếch và đảo đá kỳ thú trên vịnh Lan Hạ

Sự kết hợp tài tình giữa bàn tay điêu khắc của sóng biển, thủy triều và cấu trúc đá vôi đã ban tặng cho vịnh Lan Hạ hàng trăm thắng cảnh tự nhiên độc đáo. Từ những hang nước xuyên qua lòng núi đá cho tới những dải cát trắng hình vầng trăng khuyết và các hòn đảo mang hình thù sinh động, tất cả hợp thành một bảo tàng địa mạo ngoài trời đầy cuốn hút.

Hệ thống hang Sáng Tối và tùng áng xuyên núi

Khác với những hang động khô nằm ở tầng cao trên sườn núi, hệ thống hang động tiêu biểu trên mặt vịnh chủ yếu thuộc nhóm hang hàm ếch ngập nước biển (karst marine notches and caves), được hình thành ngay tại mực giao thoa của thủy triều. Nổi tiếng và kỳ vĩ bậc nhất ở khu vực giáp ranh giữa vùng vịnh Cát Bà và vịnh Hạ Long là cụm hang Sáng Tối (gồm hang Sáng và hang Tối nằm gần nhau). Đây là những đường hầm tự nhiên xuyên suốt qua chân một dãy núi đá vôi khổng lồ, nơi trần hang chỉ cách mặt nước vài mét và biến đổi theo từng giờ con nước lên xuống.

Khi đi qua vòm cửa đá hình bán nguyệt của hang Sáng có chiều dài khoảng 100 mét và chiều rộng từ 3 đến 4 mét, trên trần hang là những nhũ đá cổ rủ xuống soi bóng xuống làn nước xanh biếc, mở ra phía bên kia là một thung lũng nước (áng nước) phẳng lặng rộng hàng héc-ta được bao bọc kín bởi bốn bề vách núi đá vôi cao vút phủ đầy cây si, cây vạn tuế và tiếng chim rừng hót vang. Trong khi đó, hang Tối lại có chiều dài lớn hơn và lòng hang hẹp, uốn khúc sâu vào bóng tối tĩnh mịch của lòng núi trước khi thông ra một áng nước nguyên sơ khác. Ngoài cụm thắng cảnh này, trên vịnh còn có hàng loạt hang luồn và tùng nước kỳ thú như hang Luồn, hang Dơi, hang Cả và khu vực tùng Gấu.

Bãi tắm Ba Trái Đào và dải cát Vạn Bội

Điểm nhấn làm nên sức quyến rũ rất riêng của vùng vịnh phía đông đảo Cát Bà so với các vùng vịnh lân cận chính là sự hiện diện của tới 139 bãi cát tự nhiên lớn nhỏ nằm rải rác dưới chân các hòn đảo đá. Nhiều bãi cát nằm vắt ngang giữa hai mỏm đảo đá vôi như những dải lụa trắng nối liền hai vách núi; khi thủy triều xuống thấp, toàn bộ bãi cát lộ ra rộng rãi với hai mặt đều giáp biển xanh, nhưng khi thủy triều dâng cao, làn nước lại tràn qua che phủ một phần dải cát.

Nổi bật nhất ở khu vực phía đông nam vịnh là bãi tắm Ba Trái Đào, thắng cảnh gắn liền với cụm ba hòn đảo đá vôi nhỏ có chiều cao khoảng 20 đến 25 mét nằm sát cạnh nhau, nhìn từ xa có hình dáng tròn trịa giống hệt ba trái đào tiên nổi lên giữa làn nước ngọc bích. Dưới chân ba hòn đảo này là những bãi cát trắng mịn hình cánh cung ôm lấy mặt nước nông trong vắt và lặng sóng. Nằm không xa đó về phía trung tâm vịnh là bãi tắm Vạn Bội và khu vực đảo Nam Cát, nơi dải cát san hô thoai thoải trải dài dưới bóng mát của thảm rừng nhiệt đới xanh rì. Bên cạnh các bãi cát, quá trình phong hóa đá vôi còn tạc nên những hòn đảo đơn lẻ mang hình dáng giàu sức gợi như hòn Guốc (hòn Giày), hòn Bút, hòn Rùa, hòn Chuông hay hòn Bụt Đầy.

Văn hóa vạn chài và vị thế quốc tế của vịnh Lan Hạ

Giữa không gian thiên nhiên kỳ vĩ của vịnh Lan Hạ, sự hiện diện lâu đời của các làng chài cổ trên mặt nước đã thổi hồn sống ấm áp vào từng vách đá, luồng kênh. Những giá trị văn hóa ngư nghiệp truyền thống hòa quyện cùng cảnh quan sinh thái nguyên sơ đã đưa vùng vịnh này vươn tầm danh thắng hàng đầu thế giới.

Nếp sống làng chài Cái Bèo và tín ngưỡng biển

Nằm ngay tại cửa ngõ phía tây nam dẫn ra lòng vịnh là làng chài Cái Bèo (còn được biết đến với tên gọi làng chài Vụng O), một trong những làng chài nổi trên mặt biển cổ xưa và có quy mô lớn nhất Việt Nam. Kế thừa mạch nguồn văn hóa biển liên tục từ di chỉ khảo cổ Cái Bèo cách đây gần 7.000 năm, hiện nay khu vực vụng biển kín gió này là nơi quần tụ của hàng trăm hộ gia đình ngư dân sinh sống trên các ngôi nhà bè nổi và hệ thống lồng bè nuôi trồng thủy sản truyền thống được kết nối thành từng xóm nhỏ giữa bốn bề núi đá vôi che chở.

Đời sống văn hóa của cư dân vạn chài trên vịnh gắn bó máu thịt với nhịp điệu của con nước thủy triều và mùa vụ biển khơi. Từ những mẻ cá cơm, cá nhâm, mực ống đánh bắt quanh các luồng đảo, người dân địa phương đã cung cấp nguồn nguyên liệu tươi ngon cho làng nghề mắm Cát Hải để chưng cất nên những giọt nước mắm Cát Hải đậm đà hương vị biển Đông Bắc. Hương vị mặn mòi của biển đảo và sản vật đồng bằng sông Cấm cũng giao hòa trong nền văn hóa ẩm thực đất Cảng với những thức quà trứ danh như bánh đa cua Hải Phòng luôn in đậm trong ký ức của người dân vùng biển. Trong đời sống tinh thần, ngư dân trên vịnh vẫn gìn giữ nghiêm cẩn các nghi lễ cúng biển đầu xuân, lễ cầu ngư và tục thờ Cá Ông.

Dấu mốc vinh danh trong các vịnh đẹp nhất thế giới

Trải qua nhiều thập kỷ được bảo vệ nghiêm ngặt trong vùng lõi và vùng đệm của Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cát Bà, vẻ đẹp nguyên sơ và giá trị sinh thái của vùng vịnh đã chinh phục hoàn toàn các tổ chức đánh giá di sản quốc tế. Tháng 5 năm 2020, Hiệp hội Câu lạc bộ các vịnh đẹp nhất thế giới (Most Beautiful Bays in the World Club – MBBW, một tổ chức quốc tế uy tín được UNESCO bảo trợ có trụ sở tại Pháp) đã chính thức trao giấy chứng nhận công nhận vùng vịnh này là thành viên chính thức của Câu lạc bộ các vịnh đẹp nhất thế giới.

Tiếp nối dấu mốc đó, việc UNESCO chính thức ghi danh quần thể Vịnh Hạ Long – Quần đảo Cát Bà vào danh mục Di sản thiên nhiên thế giới vào tháng 9 năm 2023 đã một lần nữa khẳng định giá trị ngoại hạng toàn cầu của vùng vịnh phía đông đảo Cát Bà. Công tác quản lý di sản hiện nay tập trung mạnh mẽ vào việc bảo vệ nghiêm ngặt các rạn san hô, thu gom xử lý rác thải nhựa trên mặt biển, quy hoạch bền vững các khu vực nuôi trồng thủy sản tại Cái Bèo và gìn giữ cảnh quan tự nhiên không bị bê tông hóa xâm lấn.

Khép lại hành trình khám phá bức tranh non nước hữu tình nơi cửa biển Đông Bắc, vịnh Lan Hạ tỏa sáng như một tuyệt tác nghệ thuật của tạo hóa với hàng trăm đảo đá vôi xanh biếc và nhịp sống vạn chài ngàn năm. Trên chặng đường số hóa và bảo tồn kho tàng di sản quê hương, chuyên trang Hải Phòng NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống dữ liệu bách khoa toàn diện nhằm tôn vinh vẻ đẹp thiên nhiên và văn hóa biển đảo đất Cảng.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hải Phòng

haiphong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hải Phòng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Hải Phòng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất