Bỏ qua đến nội dung

Vườn quốc gia Cát Bà - Khu bảo tồn đa dạng sinh học rừng trên núi đá vôi và biển đảo Việt Nam

Được thành lập ngày 31 tháng 3 năm 1986, vườn quốc gia Cát Bà thuộc huyện Cát Hải, thành phố Hải Phòng là khu bảo tồn thiên nhiên đặc biệt của Việt Nam kết hợp đồng thời hệ sinh thái rừng mưa nhiệt đới trên núi đá vôi và hệ sinh thái biển đảo. Với diện tích hơn 17.362 héc-ta, nơi đây là vùng lõi Khu dự trữ sinh quyển thế giới và là sinh cảnh tự nhiên duy nhất của loài voọc Cát Bà.

NSSC Hải PhòngĐăng: Cập nhật lần cuối: 16 phút đọc

Toàn cảnh rừng nguyên sinh nhiệt đới phủ kín các dãy núi đá vôi tại vườn quốc gia Cát Bà

Được thành lập ngày 31 tháng 3 năm 1986, vườn quốc gia Cát Bà thuộc huyện Cát Hải, thành phố Hải Phòng là khu bảo tồn thiên nhiên đặc biệt của Việt Nam kết hợp đồng thời hệ sinh thái rừng mưa nhiệt đới trên núi đá vôi và hệ sinh thái biển đảo. Với diện tích hơn 17.362 héc-ta, nơi đây là vùng lõi Khu dự trữ sinh quyển thế giới và là sinh cảnh tự nhiên duy nhất của loài voọc Cát Bà.

Vị trí địa lý và địa chất của vườn quốc gia Cát Bà

Nằm ở trung tâm đảo chính Cát Bà và vươn rộng ra vùng biển phía đông nam thuộc quần đảo Cát Bà, vườn quốc gia Cát Bà sở hữu địa hình chia cắt mạnh mẽ bởi những dãy núi đá vôi trùng điệp xen lẫn các thung lũng sụt lún và hệ thống hang động ngầm. Quá trình tiến hóa địa chất hàng trăm triệu năm đã tạo nên nền tảng tự nhiên độc đáo cho sự phát triển của các quần xã sinh vật đặc hữu.

Lịch sử thành lập và quy mô hợp phần rừng biển

Khởi nguồn từ Khu rừng cấm Cát Bà được xác lập từ thập niên 1970, ngày 31 tháng 3 năm 1986, Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng đã ban hành Quyết định số 79-CT nâng cấp khu vực này thành vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam có cấu trúc bao gồm cả hợp phần rừng trên cạn và hợp phần mặt nước biển. Trải qua các đợt điều chỉnh quy hoạch nhằm nâng cao hiệu quả quản lý bảo tồn, hiện nay tổng diện tích tự nhiên của vườn đạt khoảng 17.362,96 héc-ta, bao gồm khoảng 10.912,51 héc-ta diện tích đất liền và đảo đá vôi cùng 6.450,45 héc-ta diện tích mặt nước biển thuộc khu vực vịnh Lan Hạ.

Toàn bộ không gian của vườn trải rộng trên địa bàn 6 xã thuộc huyện đảo Cát Hải gồm Trân Châu, Xuân Đám, Hiền Hào, Gia Luận, Việt Hải và Phù Long, đồng thời tiếp giáp trực tiếp với vùng di sản vịnh Hạ Long ở phía bắc. Trong mạng lưới các khu bảo tồn thiên nhiên vùng duyên hải Đông Bắc, khu vườn quốc gia trên đảo Cát Bà cùng với vườn quốc gia Bái Tử Long của tỉnh Quảng Ninh và các khu bảo tồn biển tại bán đảo Đồ Sơn, đảo Bạch Long Vĩ tạo thành hành lang đa dạng sinh học ven biển có tầm quan trọng chiến lược ở khu vực Đông Nam Á.

Toàn cảnh rừng nguyên sinh nhiệt đới phủ kín các dãy núi đá vôi tại vườn quốc gia Cát Bà
Toàn cảnh rừng nguyên sinh nhiệt đới phủ kín các dãy núi đá vôi tại vườn quốc gia Cát Bà

Cấu tạo địa mạo thung lũng karst và đỉnh Ngự Lâm

Địa chất nền của khu bảo tồn được cấu tạo chủ yếu từ đá vôi màu xám sáng, xám đen phân lớp dày thuộc hệ tầng Bắc Sơn và hệ tầng Cát Bà có niên đại kỷ Carbon – Permi (khoảng 280 đến 340 triệu năm trước), xen kẽ một phần nhỏ đá lục nguyên, cát kết và bột kết ở khu vực trung tâm. Dưới tác động của các đứt gãy kiến tạo và quá trình rửa lũa hòa tan đá vôi trong môi trường nhiệt đới ẩm, địa hình nơi đây phát triển theo kiểu karst phong hóa trung bình đến mạnh với độ cao phổ biến từ 100 đến 250 mét so với mực nước biển, độ dốc sườn núi thường vượt quá 35 đến 60 độ và nhiều vách đá dựng đứng 90 độ.

Giữa các dãy núi đá vôi chạy theo hướng Tây Bắc – Đông Nam là những thung lũng karst dạng bồn trũng khép kín, tiêu biểu như thung lũng Trung Trang (rộng khoảng 300 héc-ta), thung lũng Việt Hải, thung lũng Gia Luận và thung lũng Eo Bùa. Bề mặt đá vôi trên các sườn núi bị nước mưa bào mòn sắc nhọn thành những cánh đồng đá tai mèo hiểm trở, các phễu thu nước (doline) và những khe nứt sâu hút. Điểm nhấn cảnh quan trên tuyến khảo sát sinh thái trung tâm là đỉnh Ngự Lâm cao khoảng 225 mét so với mực nước biển; từ mỏm đá tự nhiên trên đỉnh núi này, tầm nhìn mở rộng bao quát trọn vẹn hàng trăm ngọn núi đá vôi hình chóp nón nối tiếp nhau đến tận chân trời.

Thông số tự nhiên và đa dạng sinh họcSố liệu thống kê tại vườn quốc gia Cát BàÝ nghĩa bảo tồn khoa học
Năm thành lập chính thứcNgày 31 tháng 3 năm 1986 (Quyết định số 79-CT)Vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam kết hợp rừng và biển
Tổng diện tích bảo tồnHơn 17.362 ha (gồm 10.912 ha trên cạn và 6.450 ha biển)Vùng lõi của Khu dự trữ sinh quyển thế giới Cát Bà
Hệ thực vật bậc caoKhoảng 1.588 loài thực vật thuộc 187 họ (hơn 1.000 loài cây thuốc)Nổi bật với rừng kim giao trên đỉnh núi đá và rừng ngập nước Ao Ếch
Hệ động vật trên cạnHơn 338 loài động vật có xương sống (53 loài thú, 205 loài chim)Bảo tồn 60 loài quý hiếm trong Sách Đỏ Việt Nam và IUCN
Loài linh trưởng đặc hữuVoọc Cát Bà (Trachypithecus poliocephalus)Loài linh trưởng đặc hữu cực kỳ nguy cấp duy nhất còn sống tại đây
Hệ thống hang độngHàng chục hang động karst như động Trung Trang, hang Quân YKết hợp giá trị địa chất, khảo cổ học và di tích lịch sử

Thảm thực vật và loài đặc hữu tại vườn quốc gia Cát Bà

Được mệnh danh là bảo tàng sống về tiến hóa sinh học trên địa hình đá vôi đảo biển, vườn quốc gia Cát Bà lưu giữ nhiều kiểu hệ sinh thái rừng đặc thù hiếm gặp trên thế giới. Từ những cánh rừng mưa nhiệt đới bám rễ trên đá tai mèo khô hạn cho tới đầm nước ngọt tự nhiên trên núi cao, mỗi sinh cảnh đều ẩn chứa những nguồn gen quý giá.

Quần thể rừng kim giao và đầm nước ngọt Ao Ếch

Kiểu thảm thực vật chiếm ưu thế lớn nhất trong lâm phần của vườn là rừng mưa nhiệt đới trên núi đá vôi với cấu trúc 3 đến 4 tầng tán rõ rệt. Dù lớp đất mùn trên các sườn đá rất mỏng và chỉ đọng lại trong các hốc đá tai mèo, bộ rễ khỏe khoắn của các loài cây gỗ lớn như trai lý, lát hoa, nghiến, sến mật, chò đãi, đinh hương vẫn len lỏi sâu hàng chục mét vào các khe nứt đá vôi để hút nước ngầm. Các số liệu điều tra lâm học đã ghi nhận tại đây khoảng 1.588 loài thực vật bậc cao trên cạn thuộc 842 chi, 187 họ, trong đó có tới hơn 1.026 loài thực vật có giá trị dược liệu quý và 58 loài thực vật nguy cấp trong Sách Đỏ Việt Nam.

Đặc biệt, trên khu vực sườn và đỉnh núi Nguồn Koa ở độ cao gần 200 mét ngay gần trung tâm vườn là nơi hiện diện của quần thể rừng kim giao (Nageia fleuryi) thuần loài mọc tự nhiên trên núi đá vôi có diện tích khoảng 22 héc-ta. Cây kim giao thuộc ngành Thông, có thân gỗ thẳng tắp, tán lá xanh bóng hình mũi mác và thớ gỗ màu trắng ngà mịn màng; trong văn hóa cổ truyền, gỗ kim giao từng được dùng làm đũa ngự thiện trong cung đình. Vào mùa hoa rừng nở rộ trên khắp các thung lũng đá vôi, nguồn mật hoa tự nhiên từ hàng nghìn loài cây thuốc trong vườn quốc gia còn giúp đàn ong bản địa tạo nên đặc sản mật ong hoa rừng Cát Bà danh tiếng.

Một kỳ quan sinh thái độc đáo khác nằm ẩn mình ở độ cao khoảng 80 mét so với mực nước biển giữa lòng rừng già trên tuyến đường xuyên rừng sang Việt Hải là đầm Ao Ếch. Với diện tích khoảng 3,2 héc-ta và lớp nước ngọt tự nhiên sâu từ 0,5 đến 1 mét quanh năm không bao giờ cạn, Ao Ếch là hồ nước ngọt trên núi đá vôi duy nhất tại đảo Cát Bà, nơi sinh trưởng thuần loài của hệ sinh thái rừng ngập nước ngọt với loài cây va nước (Salix tetrasperma) có bộ rễ chùm hình nơm nhô cao khỏi mặt bùn.

Cảnh quan sinh thái đầm Ao Ếch và thảm thực vật nguyên sinh trong vườn quốc gia Cát Bà
Cảnh quan sinh thái đầm Ao Ếch và thảm thực vật nguyên sinh trong vườn quốc gia Cát Bà

Hệ động vật quý hiếm và linh trưởng voọc Cát Bà

Song hành với thảm thực vật đa dạng là khu hệ động vật rừng phong phú gồm 53 loài thú, 205 loài chim, 55 loài bò sát, 25 loài lưỡng cư và gần 400 loài côn trùng đã được định danh khoa học. Trong các hốc núi đá vôi và tán rừng rậm rạp là nơi sinh sống của nhiều loài động vật quý hiếm như sơn dương (Capricornis milneedwardsii), mèo rừng, cầy hương, rái cá, sóc đen Cát Bà (Ratufa bicolor), trăn đất, tắc kè và chim hồng hoàng. Vào mùa thu đông hằng năm, các thung lũng và dải rừng ngập mặn ven vườn còn trở thành trạm dừng chân quan trọng trên tuyến đường bay di cư Đông Á – Úc của hàng chục loài chim nước di cư quốc tế.

Biểu tượng sinh học tối cao làm nên tầm vóc toàn cầu của vườn quốc gia Cát Bà chính là loài voọc Cát Bà (tên khoa học là Trachypithecus poliocephalus, còn gọi là voọc đầu vàng). Đây là loài linh trưởng đặc hữu cực kỳ nguy cấp nằm trong danh sách 25 loài linh trưởng có nguy cơ tuyệt chủng cao nhất thế giới của Tổ chức Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), và hiện nay trên toàn hành tinh, loài này chỉ còn tồn tại duy nhất trong tự nhiên tại các vách núi đá vôi của quần đảo Cát Bà. Khi mới sinh ra, voọc con có bộ lông màu vàng cam rực rỡ; sau vài tháng tuổi, lông thân chuyển sang màu đen tuyền nhưng phần đầu và hai vai vẫn giữ màu vàng ánh kim tuyệt đẹp. Nhờ nỗ lực bảo tồn nghiêm ngặt qua hơn hai thập kỷ, quần thể voọc đầu vàng đã phục hồi tích cực lên khoảng trên 80 cá thể.

Hệ thống hang động và dấu ấn tại vườn quốc gia Cát Bà

Ẩn sâu bên dưới những cánh rừng nguyên sinh của vườn quốc gia Cát Bà là hệ thống hàng chục hang động karst kỳ vĩ được kiến tạo qua hàng triệu năm. Không chỉ mang giá trị địa mạo và cổ sinh vật học, nhiều hang động tại đây còn gắn liền với những trang sử hào hùng trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc của quân và dân Hải Phòng.

Trầm tích thạch nhũ tại động Trung Trang và Hoa Cương

Nằm trong thung lũng Trung Trang cách trung tâm điều hành vườn quốc gia khoảng 1 ki-lô-mét về phía tây bắc là động Trung Trang, một trong những hang động xuyên núi lớn và tiêu biểu nhất trên đảo Cát Bà. Hang có chiều dài khoảng 300 mét xuyên suốt qua lòng một ngọn núi đá vôi lớn, được hình thành dọc theo một đứt gãy kiến tạo cổ. Bên trong lòng động là hàng nghìn khối thạch nhũ và măng đá có niên đại hàng triệu năm với muôn hình vạn trạng, lấp lánh dưới ánh sáng tựa như những bức rèm đá, vương miện, đàn đá tự nhiên hay hình tượng các loài linh vật.

Tại khu vực cửa động và các tầng trầm tích đáy hang, các nhà khảo cổ học và cổ sinh vật học đã phát hiện nhiều hóa thạch xương răng động vật cổ kỷ Pleistocen cùng dấu vết cư trú của người Việt cổ thời tiền sử. Trong thời kỳ kháng chiến từ năm 1964 đến năm 1968, lòng động Trung Trang với vách đá dày kiên cố còn từng được sử dụng làm nơi đặt sở chỉ huy tác chiến và trạm thông tin liên lạc bảo vệ vùng biển đảo. Bên cạnh đó, trên địa bàn xã Gia Luận ở phía bắc vườn quốc gia còn có động Hoa Cương (động Đá Hoa) và động Thiên Long từng phát lộ hóa thạch cổ sinh và hệ thống nhũ đá trắng tinh khiết.

Công trình hang Quân Y trong lòng núi đá vôi

Cách động Trung Trang khoảng 2 ki-lô-mét về phía nam, nằm lưng chừng trên sườn núi đá vôi thuộc thôn Hải Sơn, xã Trân Châu là di tích lịch sử hang Quân Y (vốn có tên dân gian là hang Hùng Sơn, lấy theo tên một vị tướng thời nhà Trần từng đóng quân tại đây). Trong giai đoạn cuộc kháng chiến chống chiến tranh phá hoại ở miền Bắc diễn ra ác liệt từ năm 1963 đến năm 1965, quân và dân trên đảo đã tiến hành cải tạo lòng hang đá vôi tự nhiên này thành một bệnh viện dã chiến bí mật hoàn chỉnh có quy mô sức chứa hơn 100 giường bệnh.

Điểm gây kinh ngạc về kỹ thuật công binh quân sự bên trong hang Quân Y là một công trình kiến trúc bê tông cốt thép cao 3 tầng với tổng cộng 17 phòng chức năng riêng biệt được xây dựng lọt thỏm ngay trong lòng hang đá tự nhiên, chịu được sức công phá của bom đạn cỡ lớn. Tầng 1 của công trình là khu vực chủ chốt gồm phòng phẫu thuật, phòng cấp cứu, phòng chờ mổ, phòng X-quang, phòng xét nghiệm và phòng thuốc; tầng 2 là khu vực chiếu phim và tập phục hồi chức năng; tầng 3 là phòng nghỉ của đội ngũ y bác sĩ. Hệ thống thông gió tự nhiên qua khe núi kết hợp với cửa thép chống sóng xung kích và lối thoát hiểm xuyên đỉnh núi đã biến nơi đây thành một kỳ tích kiến trúc quân y trong lòng di sản.

Bản sắc bản địa và giá trị bảo tồn vườn quốc gia Cát Bà

Không tách rời con người khỏi tự nhiên, mô hình quản lý của vườn quốc gia Cát Bà là sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn nghiêm ngặt hệ sinh thái rừng – biển với việc gìn giữ không gian văn hóa truyền thống của cộng đồng cư dân bản địa sinh sống lâu đời trong vùng đệm và vùng chuyển tiếp.

Không gian sinh thái biệt lập tại làng cổ Việt Hải

Nằm lọt thỏm giữa vùng lõi của vườn quốc gia, được bao bọc bốn bề bởi những dãy núi đá vôi cao vút và những cánh rừng nguyên sinh trùng điệp là làng cổ Việt Hải (thuộc xã đảo Việt Hải) với diện tích khoảng 141 héc-ta và gần 90 hộ gia đình sinh sống. Trong suốt hàng thế kỷ trước đây, để đến được ngôi làng nhỏ bé này chỉ có hai con đường duy nhất: hoặc vượt biển qua vùng vịnh rồi đi bộ men theo khe núi, hoặc băng qua tuyến đường mòn xuyên rừng dài hơn 10 ki-lô-mét vượt qua những vách đá tai mèo sắc nhọn từ trung tâm vườn quốc gia qua Ao Ếch xuống thung lũng.

Chính vị thế biệt lập giữa lòng núi rừng đã giúp làng cổ Việt Hải bảo lưu được nếp sống văn hóa nông nghiệp – ngư nghiệp thuần hậu, gắn bó mật thiết với thiên nhiên của cư dân vùng đảo Đông Bắc. Trong những nếp nhà cổ tường trình đất hoặc xây bằng đá hộc kết hợp mái ngói rêu phong dưới chân núi đá vôi, người dân Việt Hải tự cung tự cấp bằng nghề trồng lúa nước trong lòng thung lũng karst, trồng rau xanh, nuôi gia cầm và thu hoạch các sản vật bản địa hợp pháp ở vùng đệm, song hành cùng truyền thống chế biến nước mắm Cát Hải của cư dân toàn huyện đảo. Tinh thần đoàn kết cộng đồng và ý thức tự giác bảo vệ từng cành cây, ngọn cỏ của người dân Việt Hải đã trở thành hình mẫu tiêu biểu về sinh thái cộng đồng bền vững.

Vùng lõi khu dự trữ sinh quyển và di sản

Trải qua bốn thập kỷ xây dựng và phát triển kể từ năm 1986, vườn quốc gia Cát Bà đã khẳng định vị thế là trung tâm nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường và bảo tồn nguồn gen hàng đầu của Việt Nam. Khu bảo tồn đóng vai trò hạt nhân cốt lõi giúp quần đảo Cát Bà được UNESCO công nhận là Khu dự trữ sinh quyển thế giới vào năm 2004, được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt năm 2013 và chính thức ghi danh vào danh mục Di sản thiên nhiên thế giới liên tỉnh Vịnh Hạ Long – Quần đảo Cát Bà vào tháng 9 năm 2023.

Hiện nay, công tác quản lý bảo tồn tại vườn quốc gia được triển khai đồng bộ trên cả ba phân khu chức năng gồm phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, phân khu phục hồi sinh thái và phân khu dịch vụ – hành chính. Việc ứng dụng công nghệ viễn thám GIS, bẫy ảnh kỹ thuật số tự động, thiết bị bay không người lái giám sát đàn voọc đầu vàng trên vách đá cao cùng chương trình tuần tra rừng – biển dựa vào cộng đồng đã giúp bảo vệ vững chắc độ che phủ rừng nguyên sinh và các rạn san hô ven đảo trước những thách thức của biến đổi khí hậu.

Khép lại hành trình khảo cứu kho tàng sinh quyển rừng – biển nơi tiền tiêu Đông Bắc, vườn quốc gia Cát Bà mãi là biểu tượng sống động cho vẻ đẹp nguyên sơ của thiên nhiên Việt Nam và nỗ lực bảo tồn đa dạng sinh học vì tương lai nhân loại. Đồng hành cùng sứ mệnh số hóa và lan tỏa tri thức di sản bản địa, chuyên trang Hải Phòng NSSC tiếp tục cập nhật trọn vẹn hệ thống dữ liệu bách khoa về thiên nhiên, lịch sử và văn hóa của thành phố Cảng.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hải Phòng

haiphong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hải Phòng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Hải Phòng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất