Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội mùa xuân Côn Sơn - Mạch nguồn thiền phái Trúc Lâm nơi chốn tổ

Được cử hành trọng thể từ ngày 16 đến ngày 23 tháng Giêng âm lịch dưới chân núi Kỳ Lân và núi Ngũ Nhạc, lễ hội mùa xuân Côn Sơn tôn vinh công đức Đệ tam Tổ Trúc Lâm Huyền Quang Tôn Giả cùng chiều sâu văn hóa Phật giáo nhập thế Đại Việt.

NSSC Hải PhòngĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Đông đảo đại biểu và nhân dân thành kính dâng hương tại lễ hội mùa xuân Côn Sơn

Mỗi độ tháng Giêng khi mưa xuân lất phất bay qua những vòm thông cổ thụ trăm năm tuổi và tiếng chuông chùa Thiên Tư Phúc ngân vang giữa thung lũng Thanh Hư, lễ hội mùa xuân Côn Sơn lại mở ra hành trình du xuân hướng thiện của hàng vạn phật tử và du khách thập phương. Không gian đại lễ tại chùa Côn Sơn thuộc quần thể khu di tích Côn Sơn Kiếp Bạc kết tinh vẻ đẹp thanh tịnh của Thiền phái Trúc Lâm cùng truyền thống uống nước nhớ nguồn của dân tộc Việt Nam.

Cội nguồn Phật giáo Trúc Lâm của lễ hội mùa xuân Côn Sơn

Trải qua gần bảy thế kỷ hình thành và tiếp nối qua các triều đại Trần, Lê sơ, Mạc, Lê Trung Hưng cho tới ngày nay, lễ hội mùa xuân Côn Sơn mang đậm dấu ấn của dòng Phật giáo nhất tông thuần Việt. Cốt lõi tâm linh của kỳ hội xuân bắt nguồn từ sự kiện lịch sử gắn liền với cuộc đời tu hành và hoằng pháp của vị tổ sư thứ ba thuộc dòng thiền Trúc Lâm Yên Tử.

Công đức Đệ tam Tổ Huyền Quang tại chùa cổ

Lịch sử của lễ hội mùa xuân Côn Sơn gắn liền trực tiếp với thân thế và đạo nghiệp của Đệ tam Tổ Huyền Quang tức Trạng nguyên Lý Đạo Tái (1254 – 1334). Vốn là bậc đại khoa đỗ đầu kỳ thi Đình dưới triều Trần, ông đã từ bỏ chốn quan trường để xuất gia theo Điều ngự Giác hoàng Phật hoàng Trần Nhân Tông và Đệ nhị Tổ Pháp Loa, trở thành vị tổ sư thứ ba kế truyền dòng mạng mạch Thiền phái Trúc Lâm Đại Việt.

Vào những năm cuối đời dưới triều vua Trần Minh Tông, Tôn giả Huyền Quang về trụ trì tại chùa Thiên Tư Phúc dưới chân núi Côn Sơn. Tại đây, Ngài mở rộng quy mô già lam, lập tòa Cửu phẩm liên hoa và thuyết pháp độ tăng, đưa Côn Sơn trở thành một trong ba trung tâm Phật giáo lớn nhất của dòng thiền Trúc Lâm bên cạnh chốn tổ khu di tích Yên Tử và chốn tổ chùa Vĩnh Nghiêm. Ngày 23 tháng Giêng năm 1334, Đệ tam Tổ Huyền Quang viên tịch tại chùa Côn Sơn. Vua Trần Minh Tông đã ban thụy hiệu Tự Pháp Huyền Quang Tôn Giả và cho xây tháp Đăng Minh phía sau chùa an táng xá lợi của Ngài, mở đầu tục lệ giỗ Tổ ngày 23 tháng Giêng hằng năm.

Giao thoa giữa tinh thần thiền học và mạch văn hiến

Không chỉ dừng lại ở một kỳ lễ tưởng niệm Phật giáo, mùa hội tháng Giêng tại Côn Sơn còn là điểm hội tụ của mạch nguồn văn hiến dân tộc gắn liền với Tư đồ Trần Nguyên Đán và Anh hùng dân tộc, Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi. Vùng núi Kỳ Lân và suối Thanh Hư là nơi Nguyễn Trãi từng đọc sách thuở thiếu thời, đồng thời là nơi ông được giao trọng trách trông coi chùa Tư Phúc sau khi viết nên áng thiên cổ hùng văn Bình Ngô đại cáo.

Những vần thơ khoáng đạt ca ngợi tiếng suối chảy như tiếng đàn cầm trong thi phẩm Côn Sơn ca của Ức Trai đã hòa quyện trọn vẹn với tư tưởng cư trần lạc đạo của dòng thiền Trúc Lâm. Sang thế kỷ XVII thời Lê Trung Hưng, dưới sự chủ trì trùng tu của Thiền sư Mai Trí Bản được ghi khắc trên tấm bia Côn Sơn Tư Phúc tự bi năm 1607, quy mô lễ hội mùa xuân ngày càng hoàn thiện, kết hợp hài hòa giữa nghi lễ Phật giáo trang nghiêm và sinh hoạt văn hóa dân gian đầu xuân.

Dấu mốc lịch sửSự kiện gắn liền với lễ hội mùa xuân Côn SơnGiá trị kết tinh trong di sản văn hóa
Năm 1329 – 1334Đệ tam Tổ Huyền Quang trụ trì, mở rộng chùa Côn Sơn và lập tòa Cửu phẩm liên hoaXác lập vị thế chốn tổ trung tâm hoằng pháp của Thiền phái Trúc Lâm Đại Việt
Ngày 23 tháng Giêng năm 1334Tổ Huyền Quang viên tịch, vua Trần Minh Tông sắc chỉ dựng Đăng Minh bảo thápKhởi nguồn ngày giỗ Đệ tam Tổ và kỳ đại lễ mùa xuân tháng Giêng hằng năm
Thế kỷ XV – XVIIDanh nhân Nguyễn Trãi gắn bó với Côn Sơn và đợt đại trùng tu năm 1607Bồi đắp chiều sâu văn hiến nhân nghĩa và định hình quy thức lễ hội truyền thống
Năm 2012Lễ hội truyền thống Côn Sơn – Kiếp Bạc được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc giaBảo tồn toàn diện hệ thống nghi lễ rước nước, tế trời đất và lễ Mông Sơn thí thực
Tháng 7 năm 2025Quần thể Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc trở thành Di sản Văn hóa Thế giới UNESCOKhẳng định giá trị nổi bật toàn cầu của không gian văn hóa Phật giáo Trúc Lâm

Không gian sơn thủy và lịch trình lễ hội mùa xuân Côn Sơn

Diễn ra trong sắc xuân tươi mới của vùng đồi núi Chí Linh, lễ hội mùa xuân Côn Sơn mở ra một không gian văn hóa cảnh quan hài hòa giữa cổ tự, rừng thông, hồ nước và đỉnh núi linh thiêng. Từng bước chân hành hương của du khách đều đi qua những tầng di sản kiến trúc và thiên nhiên nguyên sơ.

Khung thời gian từ rằm tháng Giêng đến ngày giỗ Tổ

Theo truyền thống lịch sử, lễ hội mùa xuân Côn Sơn bắt đầu từ ngày 10 đến hết ngày 23 tháng Giêng âm lịch, trong đó ngày 16 tháng Giêng được chọn làm ngày khai hội chính thức kết hợp cử hành đại lễ tưởng niệm ngày viên tịch của Đệ tam Tổ Trúc Lâm Huyền Quang Tôn Giả, kéo dài mạch lễ cho tới ngày chính kỵ 23 tháng Giêng. Khác với sắc thái hào hùng quân sự của lễ hội mùa thu Côn Sơn Kiếp Bạc diễn ra vào tháng Tám âm lịch bên bờ sông Lục Đầu và đền Kiếp Bạc, kỳ hội mùa xuân tháng Giêng tại Côn Sơn mang âm hưởng thanh tao của mùa lễ Phật đầu năm.

Trục cảnh quan từ hồ Côn Sơn lên đỉnh Ngũ Nhạc

Không gian thực hành nghi lễ của lễ hội mùa xuân Côn Sơn trải dài theo trục thần đạo tự nhiên kết nối mặt nước hồ Côn Sơn mênh mông phía trước với các đỉnh núi cao phía sau. Từ bến hồ Côn Sơn, lộ trình lễ hội dẫn qua cổng tam quan cổ kính hai tầng tám mái, đi dưới rặng thông cổ thụ để tiến vào khu nội tự chùa Côn Sơn với tòa Thượng điện, nhà Tổ, tòa Cửu phẩm liên hoa, giếng Ngọc và tháp Đăng Minh trên sườn núi Kỳ Lân, mở rộng sang đền thờ Nguyễn Trãi và dãy núi Ngũ Nhạc với năm ngôi miếu cổ linh thiêng.

Toàn cảnh kiến trúc cổ kính và sân gạch rợp bóng thông tại chùa Côn Sơn trong mùa lễ hội
Toàn cảnh kiến trúc cổ kính và sân gạch rợp bóng thông tại chùa Côn Sơn trong mùa lễ hội

Hệ thống nghi thức đặc sắc tại lễ hội mùa xuân Côn Sơn

Sức sống trường tồn của lễ hội mùa xuân Côn Sơn được hun đúc từ chuỗi nghi lễ cổ truyền mang triết lý nhân sinh sâu sắc, kết hợp hài hòa giữa Phật giáo, Nho giáo, Đạo giáo và tín ngưỡng nông nghiệp bản địa. Trong đó, ba nghi thức rước nước, tế trời đất và đàn lễ Mông Sơn thí thực tạo nên bản sắc độc bản của kỳ hội.

Nghi thức lễ rước nước thiêng từ lòng hồ Côn Sơn

Nghi thức mở màn giàu tính biểu tượng nhất trong ngày khai hội 16 tháng Giêng là lễ rước nước Côn Sơn (lễ Mộc dục). Ngay từ sáng sớm, đoàn rước quy tụ hàng ngàn người gồm đội múa rồng, nhạc lễ bát âm, các vị chức sắc, tăng ni và bô lão rước kiệu long đình đặt bình thủy từ sân chùa Côn Sơn tiến ra bến hồ Côn Sơn. Tại đây, bình thủy được đưa lên thuyền rồng tiến ra giữa lòng hồ lấy nguồn nước tinh khiết nhất rồi rước ngược về Thượng điện chùa Côn Sơn để thực hiện lễ Mộc dục tắm tượng Phật, bao sái bài vị Tam Tổ Trúc Lâm và thờ cúng quanh năm.

Lễ tế trời đất núi Ngũ Nhạc và đàn lễ Mông Sơn

Bước sang ngày 17 tháng Giêng âm lịch, tâm điểm của kỳ hội chuyển lên đỉnh núi Ngũ Nhạc với nghi thức lễ tế trời đất núi Ngũ Nhạc trang nghiêm. Đoàn rước lễ men theo những bậc đá xuyên rừng thông, lần lượt tiến qua năm ngôi miếu thờ thần Ngũ phương và hội tụ tại Bắc Nhạc miếu ở vị trí trung tâm. Tại đây, các vị pháp sư và bô lão cử hành nghi lễ tế cáo trời đất, sơn thần, dâng lễ vật gồm ngũ cốc (thóc, ngô, đỗ, lạc, vừng) đại diện cho năm hành Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ rồi ban phát hạt giống ngũ cốc cho nhân dân mang về gieo trồng cầu mùa màng tươi tốt.

Vào tối ngày 22 và ngày 23 tháng Giêng (ngày giỗ Đệ tam Tổ Huyền Quang), tại sân chùa Côn Sơn diễn ra lễ Mông Sơn thí thực – một nghi lễ Phật giáo cổ truyền của dòng thiền Trúc Lâm có lịch sử từ thời Trần. Các vị cao tăng đăng đàn thuyết pháp, tụng kinh và ban phát lễ vật cho thập loại chúng sinh, thể hiện tấm lòng từ bi bác ái của đạo Phật và tinh thần nhân đạo bao dung của người Việt.

  • Lễ cáo yết và khai hội mùa xuân: Cử hành trang trọng tại tiền đường chùa Côn Sơn và đền thờ Nguyễn Trãi nhằm kính cáo chư Phật, Tam Tổ Trúc Lâm cùng bậc tiền nhân.
  • Nghi thức rước nước hồ Côn Sơn: Rước bình thủy bằng kiệu bát cống từ cổ tự ra thuyền rồng giữa hồ Côn Sơn lấy nước tinh khiết về bao sái tượng thờ quanh năm.
  • Lễ tế trời đất trên núi Ngũ Nhạc: Thực hành nghi lễ cầu quốc thái dân an, phong điều vũ thuận tại hệ thống năm ngôi miếu cổ và ban phát hạt giống ngũ cốc đầu xuân.
  • Lễ giỗ Đệ tam Tổ Huyền Quang và đàn lễ Mông Sơn: Tổ chức tại chùa Côn Sơn và khu vực tháp Đăng Minh vào ngày 22 – 23 tháng Giêng nhằm tri ân vị tổ sư thứ ba của Thiền phái Trúc Lâm.
  • Hội thi dân gian truyền thống: Sôi nổi với hội thi gói bánh chưng, giã bánh dày dâng Phật, thi đấu cờ người, đấu vật dân tộc và viết thư pháp Hán Nôm dưới rừng thông.
Không gian linh thiêng của nghi thức lễ tế trời đất tại Bắc Nhạc miếu trên núi Ngũ Nhạc Côn Sơn
Không gian linh thiêng của nghi thức lễ tế trời đất tại Bắc Nhạc miếu trên núi Ngũ Nhạc Côn Sơn

Giá trị văn hóa di sản của lễ hội mùa xuân Côn Sơn

Trải qua hàng trăm năm gìn giữ trong lòng cộng đồng, lễ hội mùa xuân Côn Sơn không chỉ bảo tồn nguyên vẹn các nghi thức cổ truyền thời Trần – Lê mà còn đóng vai trò kết nối văn hóa vùng đồng bằng và duyên hải Bắc Bộ. Sức hấp dẫn của lễ hội đến từ sự dung dị, trang nghiêm và chiều sâu triết lý hướng thiện.

Gắn kết văn hóa cộng đồng qua hội thi dân gian

Song hành cùng phần lễ trang trọng mang đậm bản sắc Phật giáo Trúc Lâm, phần hội của lễ hội mùa xuân Côn Sơn tạo nên không khí gắn kết cộng đồng ấm áp. Nổi bật nhất là hội thi gói bánh chưng và giã bánh dày truyền thống quy tụ các đội nghệ nhân đến từ nhiều làng xã. Những hạt gạo nếp cái hoa vàng Kinh Môn dẻo thơm cùng nhân đỗ xanh lòng vàng được gói thành những chiếc bánh chưng vuông vức, giã thành những mâm bánh dày trắng mịn để rước lên dâng cúng Phật, Tổ Huyền Quang, Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn và danh nhân Nguyễn Trãi.

Trong không gian rợp bóng thông xanh bên suối Thanh Hư, hoạt động cho chữ đầu xuân gợi nhắc truyền thống hiếu học ngàn năm gắn liền với Văn miếu Mao Điền. Hành trình trẩy hội đầu xuân còn là dịp để du khách tìm hiểu những thức quà truyền thống của vùng đất văn hiến như bánh đậu xanh Hải Dương hay bánh đa cua Hải Phòng, kết nối mạch du khảo di sản từ vùng núi Chí Linh ra tới khu di tích Bạch Đằng Giang, bán đảo Đồ Sơn và đảo Hòn Dấu.

Bảo tồn di sản trong quần thể thế giới UNESCO

Việc UNESCO ghi danh Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc là Di sản Văn hóa Thế giới vào tháng 7 năm 2025 đã đặt dấu mốc quan trọng trong công tác bảo tồn lễ hội mùa xuân Côn Sơn. Không gian chùa Côn Sơn cùng những cây thông cổ thụ, tấm bia cổ thời Trần – Lê từng in dấu chân Chủ tịch Hồ Chí Minh trong chuyến thăm tháng 2 năm 1965 luôn được cộng đồng gìn giữ xanh tươi, giữ trọn sự tôn nghiêm của chốn tổ.

Hội tụ trọn vẹn tư tưởng nhập thế của Phật giáo Trúc Lâm cùng cốt cách văn hiến thanh cao của các bậc tiền nhân, lễ hội mùa xuân Côn Sơn mãi là điểm hẹn tâm linh tiêu biểu mỗi độ tết đến xuân về trên dải đất Đông Bắc. Để tra cứu hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác về các lễ hội cổ truyền, di tích thế giới và danh nhân lịch sử bản địa, độc giả có thể truy cập kho dữ liệu văn hóa chuyên sâu trên cổng thông tin Hải Phòng NSSC.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hải Phòng

haiphong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hải Phòng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Hải Phòng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất