Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn - Tinh thần thượng võ của cư dân miền biển

Gắn liền với câu ca dân gian truyền tụng suốt nhiều thế kỷ về ngày mùng Chín tháng Tám âm lịch, lễ hội chọi trâu Đồ Sơn là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia kết tinh tín ngưỡng thờ thủy thần vùng cửa biển cùng khí phách thượng võ của cư dân vạn chài đất Cảng.

NSSC Hải PhòngĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Hai Ông Trâu dũng mãnh tranh tài miếng đánh hổ lao tại lễ hội chọi trâu Đồ Sơn

Dù ai buôn đâu bán đâu, mùng Chín tháng Tám chọi trâu thì về – câu ca dao cổ truyền vang vọng qua bao thế hệ cư dân miền biển đã khắc họa sức sống mãnh liệt của lễ hội chọi trâu Đồ Sơn trong đời sống văn hóa vùng duyên hải Bắc Bộ. Diễn ra trên dải đất bán đảo Đồ Sơn vươn mình ra biển lớn, kỳ đại lễ không chỉ là cuộc tranh tài thượng võ của những Ông Trâu dũng mãnh mà còn là nghi thức tâm linh trang trọng hướng về cội nguồn biển cả.

Cội nguồn tín ngưỡng biển của lễ hội chọi trâu Đồ Sơn

Khác biệt với những hội chọi trâu vùng sơn cước mang sắc thái giải trí thuần túy, lễ hội chọi trâu Đồ Sơn là sự giao thoa độc đáo giữa văn hóa nông nghiệp trồng lúa nước vùng châu thổ với văn hóa ngư nghiệp vượt sóng ra khơi của cư dân tiền tiêu đất Cảng. Mạch nguồn lịch sử của lễ hội gắn chặt với hệ thống thần tích cổ truyền tại vùng núi Cửu Long và đảo Dấu.

Tín ngưỡng thờ thần Điểm Tước Đại Vương tại đền Nghè

Theo thần tích và hương ước cổ lưu giữ tại các làng xã thuộc tổng Đồ Sơn xưa, nguồn gốc của lễ hội chọi trâu Đồ Sơn gắn liền với tín ngưỡng thờ thủy thần và vị thành hoàng bản cảnh Điểm Tước Đại Vương. Tương truyền từ thời cổ đại, trong một đêm trăng thu tháng Tám âm lịch, người dân bản địa nhìn thấy dưới chân đền Thủy Tinh hiện lên cảnh hai chú trâu thần đang mải mê đấu sừng trên đầu ngọn sóng dữ. Cảm ứng trước điềm lành của thần biển, cư dân các vạn chài đã lập đền thờ thần Điểm Tước Đại Vương dưới chân núi Ngọc và tổ chức tục lệ tuyển chọn trâu khỏe để tế thần, đấu trâu cầu mong sóng yên biển lặng, thuyền bè ra khơi tôm cá đầy khoang.

Trải qua các triều đại Lý, Trần, Lê, Nguyễn, ngôi đền Nghè Hải Phòng tại Đồ Sơn trở thành trung tâm tín ngưỡng tối linh quy tụ lòng thành kính của toàn thể cư dân vùng bán đảo. Bên cạnh việc thờ thần Điểm Tước Đại Vương tại đền Nghè, không gian tâm linh của lễ hội còn kết nối chặt chẽ với đền thờ Nam Hải Thần Vương trên đảo Hòn Dấu và dấu tích Phật giáo thời Lý tại tháp Tường Long Đồ Sơn. Tinh thần quả cảm trước sóng gió đại dương của cư dân Đồ Sơn cũng hòa chung dòng chảy hào khí giữ nước tại khu di tích Bạch Đằng Giang và bến tàu không số K15 Đồ Sơn.

Giao thoa văn minh lúa nước và văn hóa vạn chài

Về mặt nhân học văn hóa, lễ hội chọi trâu Đồ Sơn phản ánh sinh động quá trình cư dân nông nghiệp vùng đồng bằng sông Hồng tiến ra khai phá vùng đất ven biển, chuyển hóa con trâu vốn là đầu cơ nghiệp của nhà nông thành vật phẩm hiến sinh cao quý dâng lên thủy thần. Trong quan niệm của ngư dân bản địa, hình tượng con trâu khỏe khoắn với cặp sừng uốn cong như vầng trăng khuyết lao mình vào cuộc đấu chính là biểu trưng cho ý chí kiên cường của con người trước phong ba bão táp.

Để chuẩn bị cho ngày hội chính mùng Chín tháng Tám âm lịch, ngay từ sau Tết Nguyên đán, các bậc cao niên tại các phường thuộc Đồ Sơn đã tuyển chọn những chú trâu đực hội đủ các tiêu chuẩn khắt khe về hình tướng như sừng cánh cung, mắt đen tròng đỏ, cổ cò, lưng tôm, ức rộng. Khi đưa về làng và làm lễ trình thần tại đình, mỗi chú trâu được cộng đồng tôn xưng trang trọng là Ông Trâu, được chăm sóc và huấn luyện biệt lập theo những bí quyết truyền đời suốt nhiều tháng trước ngày bước vào sới chọi.

Cột mốc thời gian âm lịchNghi thức cổ truyền trong chu kỳ lễ hộiKhông gian thực hành và ý nghĩa tâm linh
Từ tháng Hai đến tháng SáuTuyển chọn và chăm sóc huấn luyện các Ông TrâuCác vạn chài và làng cổ Đồ Sơn chuẩn bị lễ vật dâng thần chu đáo
Ngày 1 tháng 8 âm lịchNghi lễ rước nước thiêng từ mạch suối Rồng đền NghèRước nước tinh khiết từ đền Nghè về đình các phường làm lễ tế thần
Ngày 7 tháng 8 âm lịchLễ trình trâu và dâng hương cáo yết tại đền Nghè, đình làngKính cáo thành hoàng Điểm Tước Đại Vương về các Ông Trâu tham dự hội
Sáng ngày 9 tháng 8 âm lịchLễ rước kiệu, múa cờ khai hội và các kháp đấu chính hộiSới chọi trung tâm Đồ Sơn, tôn vinh tinh thần thượng võ của cư dân miền biển
Ngày 10 đến 16 tháng 8 âm lịchLễ hiến sinh tế thần và lễ tống thần khép lại mùa hộiĐền Nghè và đình các phường, cầu nguyện quốc thái dân an, ngư nghiệp hưng thịnh

Không gian văn hóa và nghi thức lễ hội chọi trâu Đồ Sơn

Giá trị làm nên sức sống bền bỉ của lễ hội chọi trâu Đồ Sơn suốt hàng trăm năm qua chính là sự kết hợp chặt chẽ giữa phần lễ trang nghiêm theo đúng cổ tục tại đền Nghè và các đình làng với phần hội sôi động trên sới đấu. Chu kỳ lễ hội kéo dài suốt mười sáu ngày đầu tháng Tám âm lịch với những quy định nghi lễ chặt chẽ.

Nghi lễ rước nước đền Nghè và lễ trình trâu cổ truyền

Mở đầu cho toàn bộ chu kỳ lễ hội tháng Tám là nghi lễ rước nước đền Nghè tổ chức trọng thể vào ngày mùng Một tháng Tám âm lịch. Tại gốc cây đa cổ thụ trong khuôn viên đền Nghè dưới chân núi Ngọc có mạch nước ngầm tự nhiên chảy ra từ lòng đá núi gọi là suối Rồng, quanh năm trong vắt. Đoàn rước của các phường trong trang phục lễ hội truyền thống với kiệu bát cống, cờ thần, lọng vàng và nhạc bát âm tề tựu về đền Nghè làm lễ dâng hương xin phép đức Điểm Tước Đại Vương, sau đó múc nước suối Rồng vào chóe sứ phủ lụa điều rước về thờ tại đình làng suốt những ngày mở hội.

Tiếp nối lễ rước nước là lễ thượng cờ, lễ trình trâu tổ chức vào ngày mùng Bảy tháng Tám và lễ rước kiệu thần vào đêm mùng Tám rạng sáng mùng Chín tháng Tám âm lịch. Các Ông Trâu được tắm rửa sạch sẽ, lưng phủ tấm vải điều đỏ thắm, trên đầu thắt dải lụa đỏ trang trọng dẫn đến trước cửa đền Nghè và đình làng để các vị bô lão làm lễ trình diện thành hoàng, thể hiện sự gắn kết thiêng liêng giữa gia chủ, dòng họ và cộng đồng cư dân vạn chài.

Điệu múa cờ khai hội hào hùng của các chàng trai miền biển trong lễ hội chọi trâu Đồ Sơn
Điệu múa cờ khai hội hào hùng của các chàng trai miền biển trong lễ hội chọi trâu Đồ Sơn

Điệu múa cờ khai hội hào sảng trên sới đấu Đồ Sơn

Sáng ngày mùng Chín tháng Tám âm lịch, khi tiếng trống khai hội vang dội cả vùng bán đảo, các đoàn rước kiệu bát cống từ đền Nghè và các phường tiến vào khu vực sới đấu trung tâm. Sau nghi thức đọc chúc văn khai hội, phần trình diễn được mong đợi nhất trước giờ xung trận là màn múa cờ khai hội của hai mươi tư chàng trai khỏe mạnh tuyển chọn từ các vạn chài. Trong trang phục truyền thống rực rỡ, hai hàng quân cầm cờ hội ngũ sắc tiến ra giữa thảm cỏ theo nhịp trống giục dồn dập, mô phỏng cảnh ngư dân quăng chài vượt bão trước khi hai chiếc lọng đỏ dẫn từng cặp trâu bước vào sân bắt đầu những kháp đấu quyết liệt.

  • Nghi lễ rước nước suối Rồng: Cử hành ngày mùng Một tháng Tám âm lịch tại đền Nghè nhằm rước nguồn nước thiêng về thờ phụng tại các đình làng trên bán đảo.
  • Lễ trình trâu và dâng hương cáo yết: Tổ chức ngày mùng Bảy tháng Tám âm lịch, đưa các Ông Trâu phủ vải điều đỏ về trình diện đức Điểm Tước Đại Vương trước ngày thi đấu.
  • Màn múa cờ khai hội truyền thống: Đội hình trai tráng miền biển múa cờ ngũ sắc theo nhịp trống trận, tái hiện sức mạnh đoàn kết chế ngự sóng gió đại dương.
  • Các kháp đấu loại trực tiếp thượng võ: Những cuộc đọ sức dũng mãnh giữa các Ông Trâu với miếng đánh hổ lao, miếng cáng hầu, miếng khóa sừng đầy kịch tính.
  • Lễ hiến sinh và lễ tống thần: Thực hiện nghi thức tế thần trang nghiêm sau ngày hội và làm lễ tống thần vào ngày 16 tháng Tám âm lịch cầu bình an cho vạn chài.
Các bô lão thực hiện nghi thức tế lễ và rước nước cổ truyền trang nghiêm tại đền Nghè Đồ Sơn
Các bô lão thực hiện nghi thức tế lễ và rước nước cổ truyền trang nghiêm tại đền Nghè Đồ Sơn

Tinh thần thượng võ của các kháp đấu lễ hội chọi trâu Đồ Sơn

Điểm cuốn hút làm nên danh tiếng của lễ hội chọi trâu Đồ Sơn nằm ở tính chất quyết liệt, quả cảm và tinh thần thượng võ cao thượng trong từng kháp đấu. Trên sới cỏ rộng lớn, bản lĩnh của những chú trâu được kỳ công huấn luyện hòa cùng tiếng trống thúc liên hồi tạo nên bầu không khí sôi động hiếm có.

Những miếng đánh hổ lao và bản lĩnh của các Ông Trâu

Khi hiệu lệnh khai cuộc vang lên và người dắt trâu rút chiếc sừng dây mũi trong chớp mắt, hai Ông Trâu từ hai đầu sân lập tức định vị đối thủ trong tư thế sẵn sàng nghênh chiến. Nổi tiếng và gây chấn động nhất trên sới chọi là miếng đánh hổ lao – khi chú trâu từ khoảng cách hàng chục mét bất ngờ cúi thấp đầu, dồn toàn bộ sức mạnh cơ bắp phóng vọt như mũi tên lao thẳng cặp sừng nhọn hoắt vào đối phương, tạo nên tiếng va chạm vang rền cả sân vận động.

Nếu đối thủ trụ vững trước đòn phủ đầu bằng thế ghìm sừng vững chãi, cuộc đấu sẽ chuyển sang giai đoạn giằng co bền bỉ với hàng loạt miếng đánh biến hóa như miếng cáng hầu, miếng lật sừng hay thế khóa sừng đọ sức bền. Điều đặc biệt trong văn hóa lễ hội Đồ Sơn là dù thắng hay thua sau mỗi kháp đấu, tất cả các Ông Trâu đều được nhân dân tôn trọng như những linh vật mang lại may mắn cho cả cộng đồng và cùng được đưa về làm lễ tế thần Điểm Tước Đại Vương vào ngày hôm sau.

Bảo tồn di sản phi vật thể nơi đất Cảng

Với bề dày lịch sử hàng trăm năm và hệ giá trị văn hóa dân gian độc đáo, ngày 27 tháng 12 năm 2012, lễ hội chọi trâu Đồ Sơn đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Cùng với các kỳ lễ hội lớn của thành phố như lễ hội mùa thu Côn Sơn Kiếp Bạc, lễ hội mùa xuân Côn Sơn, lễ hội nữ tướng Lê Chân tưởng niệm công ơn khai mở vùng đất An Biên của Lê Chân hay lễ hội Hoa Phượng Đỏ, hội chọi trâu tháng Tám đã trở thành niềm tự hào văn hóa của người dân Hải Phòng.

Trong hành trình về với miền biển Đồ Sơn dịp thu sang, du khách còn có dịp khám phá hệ sinh thái văn hóa ẩm thực và đặc sản bản địa phong phú của vùng cửa biển như bánh đa cua Hải Phòng, nước mắm Cát Hải hay bánh đậu xanh Hải Dương.

Giá trị cố kết cộng đồng của lễ hội chọi trâu Đồ Sơn

Trải qua bao thăng trầm của lịch sử và sự biến đổi của đời sống hiện đại, lễ hội chọi trâu Đồ Sơn vẫn giữ vững vị thế là sợi dây tâm linh bền chặt gắn kết các thế hệ ngư dân bán đảo. Lễ hội là tấm gương phản chiếu trọn vẹn tính cách hào sảng, trọng nghĩa tình của con người vùng cửa biển.

Sức mạnh đoàn kết của các giáp hội và vạn chài

Trong cấu trúc xã hội truyền thống của cư dân Đồ Sơn, việc rước trâu, chăm trâu và đưa trâu ra sới thi đấu là niềm vinh dự chung của cả một giáp, một vạn chài hay cả một phường. Quá trình chuẩn bị công phu kéo dài suốt tám tháng trong năm đã biến lễ hội thành chất keo gắn kết cộng đồng bền chặt, khơi dậy lòng tự hào về truyền thống cha ông đã dày công mở đất, bám biển giữ làng nơi tiền tiêu Đông Bắc.

Lan tỏa bản sắc văn hóa biển trong kỷ nguyên mới

Sức lan tỏa của kỳ hội tháng Tám góp phần định hình bản sắc văn hóa biển đảo đặc trưng của Việt Nam trên bản đồ di sản quốc gia. Những giá trị cốt lõi về lòng biết ơn tự nhiên, ý chí vươn khơi bám biển và tinh thần thượng võ từ lễ hội cổ truyền đã trở thành nguồn cảm hứng văn hóa thúc đẩy sự phát triển bền vững của thành phố Cảng.

Vượt qua thử thách của thời gian suốt nhiều thế kỷ, lễ hội chọi trâu Đồ Sơn mãi là bản hùng ca văn hóa sống động nơi đầu sóng ngọn gió, kết tinh khát vọng bình yên và thịnh vượng của cư dân vạn chài. Trên hành trình số hóa và gìn giữ kho tàng di sản văn hóa bản địa, chuyên trang Hải Phòng NSSC tiếp tục cập nhật hệ thống tư liệu bách khoa toàn diện về các lễ hội truyền thống, danh thắng lịch sử và con người đất Cảng tới đông đảo độc giả trong và ngoài nước.

Chia sẻ:
HC

NSSC Hải Phòng

haiphong.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Hải Phòng.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Hải Phòng.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất